بوتاعاي (بىتىعاي/تاتاعاي) كۇمبەزى – ٴحى-ٴحىى عاسىرلاردا سالىنعان ساۋلەت ونەرى ەسكەرتكىشى. اقمولا وبلىسى قورعالجىن اۋدانىنىڭ ورتالىعىنان شىعىسقا قاراي نۇرا وزەنىنىڭ سول قاپتالىندا ەكى شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. بوتاعاي كەسەنەسى ەرتە زامانداردان كەلە جاتقان باي تاريحىمىزدىڭ كۋاگەرى. العاش رەت قازاق دالاسىن شارلاعان رەسەيلىك ەلشى-بارلاۋشىلار ف.سكيبين مەن م.ٴتروشيننىڭ بەلگىلەۋىمەن 1694 جىلى كەسەنەنىڭ يمپەرييالىق كارتاعا سىزباسى الىنعان. 1762 جىلى كەسەنە تۋرالى ەڭ العاشقى جازباشا حاباردى جازعان عالىم پ.ي.رىچكوۆ: «تاتاعاي – قىرعىز-قايساق ورتاڭعى ورداسىنداعى ۇلكەن قالانىڭ قيراندىلارى، ول قورعالجىن كولىنە قۇياتىن نۇرا وزەنىنىڭ بويىنا ورنالاسقان قالا. بەلگىلەرى بويىنشا، وسى قالانىڭ كولەمى ون شاقىرىمداي بولعان، سونداي-اق بۇل جەردەن سارايلارعا ۇقساعان ٴتورتبۇرىشتى ۇيلەر كورىنەدى، ولاردىڭ كوپتىگى (ۇلكەندىگى) سونشالىق – وكرۋگتا ٴۇش ٴجۇز ساجىنداي. وندا ٴبىر مەشىت جانە كوپتەگەن قيراعان تاس قۇرىلىستار بار»، – دەپ انىقتاما بەرەدى. كەسەنەگە توپوگراف ي.شانگين (1816 ج.)، ورىس بارلاۋشىسى دەميدوۆ (1825 ج.) ينجەنەر سوتنيك شاحماتوۆ (1830 ج.) زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزگەن. 1862 جىلى بوتاعاي كەسەنەسىنىڭ سۋرەتىن قازاقتىڭ ۇلى ەتنوگراف عالىمى شوقان ٴۋاليحانوۆ سالدى. اكادەميك ٴا.مارعۇلان 1973 جىلى ارنايى ارحەولوگييالىق توپ قۇرىپ، نىسانعا كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. ناتيجەسىندە، جادىگەرگە «ەلىمىزدەگى ساۋلەت-قۇرىلىس ونەرىنىڭ كورنەكتى ۇلگىسى» دەگەن باعا بەرىلىپ، بۇل نىسان كوشپەلى قازاق ورداسىنا ٴتان مۇرا ەكەنى ناقتىلانعان.
بوتاعاي كەسەنەسى ٴحىح عاسىردىڭ 80-جىلدارىنا دەيىن جاقسى ساقتالىپ، وكىنىشكە وراي، كەيىن قيراعان قۇرىلىس ۇيىندىسىنە اينالدى. 2012 جىلى ورتاعاسىرلىق «بوتاعاي» كەسەنەسىنە قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.
اڭىز بويىنشا، «ەرتە زامانداردا شەبەر ۇستا-قۇرىلىسشى، الىپ بىتىعاي ەسىمدى ادام ٴومىر ٴسۇرىپتى. ول كەدەي ەكەن، سوندىقتان ٴوزىنىڭ قولونەرىمەن عانا كۇنەلتىپتى. وعان ەكى قولتىعىنا ەكى بورەنە قىستىرىپ الىپ، نۇرا وزەنىنەن اتتاپ ٴوتۋ تۇك ەمەس ەكەن. الدەبىر حان كوزى تىرىسىندە وزىنە كەسەنە سالۋدى ۇيعارىپ، سول ٴۇشىن ۇستا بىتىعايدى شاقىرادى. بىتىعاي قۇرىلىسقا كىرىسىپ كەتەدى دە، كوپ ۇزاماي نۇرا وزەنىنىڭ جاعاسىندا كەرەمەت، اسەم ورنەكتەلگەن كەسەنە بوي كوتەرەدى. حان شەبەرلىگى ٴۇشىن ۇستانىڭ ىسىنە ٴتانتى بولادى. ال بىتىعاي سول ارادان كوپىر سالا باستايدى، ٴقازىر دە ول بىتىعاي وتكەلى دەپ اتالادى. كوپىردى سالۋ كەزىندە بورەنە ۇستانىڭ ۇستىنە قۇلاپ، ول دۇنيە سالادى. حان قايعىرىپ، حالىقتى جيناپ: «بىتىعاي تاماشا ادام جانە كەرەمەت ۇستا ەدى. ماعان ارناپ سالىنعان كەسەنەگە سونى جەرلەۋدى ۇيعاردىم. ەسىمى حالىقتىڭ جادىندا ماڭگى قالسىن»، – دەيدى. بىزدەرگە ۇستا بىتىعاي تۋرالى ەستەلىك بىتىعاي تامى، بىتىعاي وتكەلى، بىتىعاي سورى دەگەن اتاۋلارمەن جەتسە، ال حاننىڭ ەسىمى ەشكىمنىڭ دە ەسىندە قالماعان».
سىلتەمە: قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىساندارى. –استانا: فوليانت، 2017. –198-200 بب.؛ ۆاليحانوۆ چ.چ. زاريسوۆكي، ەتيۋدى ي چەرتەجي… // سوبر.سوچ. ۆ پياتي توماح. –الما-اتا: گل. رەد. كازاحسكوي سوۆەتسكوي ەنتسيكلوپەديي، 1972. –ت. V. –527 س.
