قالاشىق تۇركىستان وبلىسى سوزاق اۋدانىنىڭ ورتالىعى شولاققورعاننان 70 شاقىرىم جەردە، قاراتاۋدىڭ سولتۇستىك بەتكەيىندە ورنالاسقان. قالاشىقتىڭ اۋماعى 19 گەكتار. حرونولوگييالىق مەرزىمى: ح-حVٴىىى عع.
سوزاق – قازاق حاندىعىنىڭ ەڭ ٴبىرىنشى استاناسى بولعان قالا. 1465-1469 جىلدار ارالىعىندا كەرەي مەن جانىبەكتىڭ وردالارى وسى قالادا تىگىلگەن ەكەن. ٴابىلقايىر حاننىڭ ولىمىنەن سوڭ باستالعان بيلىك ٴۇشىن تالاستا سوزاق قالاسىنان حان ورداسى كوشىرىلگەن. وسىدان-اق ەكى مىڭ جىلدىق تاريحى بار بۇل قالانىڭ ەرەكشە مانگە يە بولعانىن كورەمىز. ارحەولوگييالىق زەرتتەۋلەر سوزاق قالاسىنىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتقانىن، شامامەن ەكى مىڭجىلدىقتى قۇرايتىنىن ايتادى. قازاق حاندىعىنىڭ دامىپ، وركەندەۋىندە ەرەكشە ۇلەس قوسقان سوزاق قالاسىنىڭ ورىن تەپكەن جەرى قاراتاۋدىڭ باتىسىندا، قازىرگى سوزاق اۋىلىنىڭ تۇسىندا بولعان. بۇل جەردە ورتا عاسىرعا جاتاتىن ەكى قالانىڭ ورنى بار ەكەن. العاشقىسىنىڭ اتى تارساتوبە دەپ اتالادى. قالا قازىرگى اۋىلدىڭ سولتۇستىك-كۇنشىعىسىنا قاراي ورنالاسقان. ال كەلەسىسى – اۋىلدىڭ ورتاڭعى جاعىنداعى جەرگىلىكتى حالىق «ورگەشىگى» دەپ اتايتىن بۇرىنعى سوزاقتىڭ ورنى. اۋىلدا ٴبىر ەمەس ەكى بىردەي قالانىڭ ٴىزى جاتقانىن تۇڭعىش ايتقان قازاقتىڭ كەمەڭگەر زەرتتەۋشىسى الكەي مارعۇلان بولاتىن. ونىڭ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى العاشقى قالانى VII–XII عاسىرلارعا جاتقىزادى، ال سوزاقتا XIII -حVٴىىى عاسىرلاردىڭ ارالىعىندا تىرشىلىك بولعان دەيدى. قالاشىقتاعى تىرشىلىك حح عاسىردىڭ 50-جىلدارىنا دەيىن جالعاسقان.
قالانىڭ بارىنشا گۇلدەنۋى حV-حVٴىى عاسىرلار قازاق حاندىقتارىنىڭ وركەندەۋ كەزەڭىنە سايكەس كەلەدى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ارحەولوگييالىق ەكسپەديتسيياسى جاساعان زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى قالاشىقتىڭ وسى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ قالعان بولشەگى تسيتادەل جانە شاھريستاننان تۇراتىندىعىن انىقتادى. سونداي-اق، قالانىڭ تسيتادەلى توبەنىڭ كۇنباتىس جاعىنداعى بيىكتەۋ تۇسىندا بولعان ەكەن. اينالاسى قورشالىپ سالىنعان قابىرعالاردان قالعان ىزدەر ول ورىننىڭ قاقپا بولعاندىعىنان حاباردار ەتەدى. ال قارا حالىق تۇرعان رابادتار قازىرگى تۇرعىن ۇيلەردىڭ استىندا قالىپ كەتكەن.
سوزاق قالاشىعى قاراتاۋدىڭ تەرىسكەيىندە دەشتى قىپشاقتىڭ دالاسىنان تۇركىستان مەن وتىرارعا، ساۋران مەن سايرامعا، باتىس جاقتاعى ارالدىڭ ماڭايىنداعى قالالارعا، شۋ مەن تالاستاعى ٴىرى ورتالىقتارعا اپاراتىن جولدىڭ تۇيىسەر تۇسىندا ورنالاسقاندىعىمەن ماڭىزدى. ول دالالىق اۋدان وتىرىقشى-ەگىنشىلىكپەن اينالىسقان وڭتۇستىكپەن بايلانىستىرا وتىرىپ، حالىقتاردىڭ ەركىن ايىرباس ساۋدامەن اينالىساتىن باستى ورتالىعى بولدى. جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە سوزاق ٴىرى بەكىنىستىڭ بىرىنە اينالدى. جوڭعارلاردىڭ جويقىن شابۋىلدارىنا توتەپ بەرىپ جاتقان قازاق اسكەرلەرىن ازىق-تۇلىكپەن، قارۋ-جاراقتارمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان. سوزاقتىڭ ٴىرى قالا بولعاندىعى ٴتىپتى، ورىس جازبالارىندا دا ۇشىراسادى.
ابىلمامبەت حاننىڭ تۇسىندا (1743-1745) سوزاق وتىرار، تۇركىستان، ساۋران، وگىزتاۋمەن بىرگە قازاق حاندىعىنىڭ باستى ورتالىق قالالارىنىڭ ٴبىرى بولعاندىعى ورىس دەرەكتەرىندە ايتىلادى.
سىلتەمە: قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىساندارى. –استانا: فوليانت، 2017. –151-15-بب.
