Ayakkamır Türbesi 9-12. yüzyılların sonlarındaki Ortalık Kazakistan'ın en önemli anıtlarından biridir. Karagandı ili, Ulıtau ilçesi, Jezdi köyünün 9 km kuzeybatısında yer almaktadır. Mimari yapı ve dekorasyonu Oğuz-Kıpçak döneminin yapılarına benzer. Batısında 300 metre uzaklıkta Ayakkamır kasabası bulunur. Türbe, portallı-merkezli, yapımı zor olan bir komplekstir. Onun ön tarafı П (P) harfi gibi çerçevelenmiş ve bir anıt şeklinde dekore edilmiştir. Giriş boşluğu düz bir kemerle kaplıdır.Binaya yanmış tuğlalar kullanılmış ve yarı motifli tahtalarla kaplanmıştır. Dikdörtgen inşaat planı üç boyuttan oluşur: Binanın küpü, portalı ve kubbesi.
Akademisyen A.H. Margulan, Ayakkamır mezarını, muhtemelen Cengiz Han'ın soyundan gelen Kutlık Temir'e adanmış olduğunu tahmin eder. Ayakkamır türbesi hakkında Ş. Valikhanov ve G. Gerasimov'un araştırmalarında da belirtilmiştir. Yerel halk arasında, bu türbe hakkında pek efsane yaygın değildir. Araştırmacı G. Gerasimov çalışmalarında şunları söyler: “... Bu türbenin nasıl ve ne zaman ortaya çıktığı konusunda yerli halk arasında efsane yoktur. Ayakkamır türbenin kalıntıları, onun bölgedeki en eski türbe olduğunu göstermektedir. Aynı zamanda bu türbe, Temirkutlık türbesi olarak da bilinir. Ancak, aynı isim, kubbeye 15-16 km mesafede bulunan, dış görünümü daha az ilgi çeken türbeye de verilmiştir. Tam olarak hangilerinin gerçek adı 'Temirkutlık' olduğunu söylemek zor, çünkü bu konuda tarihsel verilerimiz yoktur".
Türbe ilk olarak 1946 yılında Kazak Soviyetler Birligi Bilimler Akademisi Merkez Kazakistan Arkeoloji Seferi (A.H. Margulan) tarafından incelenmiştir.
Kaynak: 1. Kazakistan'ın Ülke Çapındaki Kutsal Objeleri. Nur-Sultan: Foliant, 2017, S. 258.
- Kutsal Kazakistan 3.cilt, Nur-Sultan, 2019, 115.
