اياققامىر كەسەنەسى – ٴىح-ٴحىى عاسىردىڭ سوڭىنداعى ورتالىق قازاقستاننىڭ كورنەكتى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ٴبىرى. قاراعاندى وبلىسى ۇلىتاۋ اۋدانى جەزدى كەنتىنەن سولتۇستىك-باتىسقا قاراي 9 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. ارحيتەكتۋرالىق قۇرىلىمى مەن بەزەندىرىلۋى – وعىز-قىپشاق ٴداۋىرىنىڭ قۇرىلىستارىنا ٴتان. ونىڭ باتىسىندا 300 م جەردە ورنالاسقان اياققامىر قالاسىنىڭ ورنى بار. كەسەنە پورتالدى-ورتالىقتاندىرىلعان كۇردەلى قۇرىلىستار قاتارىنا جاتادى. ونىڭ الدىڭعى جاعى پ ٴارپى سەكىلدى جيەكتەلىپ، مونۋمەنت تۇرىندە بەزەندىرىلگەن. كىرەتىن قۋىستى ٴتۇزۋ اركامەن جاپقان. قۇرىلىسىنا كۇيگەن كىرپىشتى پايدالانىپ، ونى جارتى ويۋلى تاقتايلارمەن قاپتاعان ەكەن. تىكبۇرىشتى قۇرىلىس جوسپارى ٴۇش كولەمنەن تۇرادى: عيماراتتىڭ تەكشەسى، پورتالى جانە كۇمبەزى.
اكادەميك ٴا.ح. مارعۇلان اياققامىر مازارى شىڭعىس ۇرپاعى قۇتلىق تەمىرگە ارنالىپ سالىنعان بولسا كەرەك دەگەن بولجام ايتادى. اياققامىر كەسەنەسى جايلى ش.ٴۋاليحانوۆتىڭ، گ.گەراسيموۆتىڭ زەرتتەۋلەرىندە ايتىلادى. جەرگىلىكتى حالىق اراسىندا بۇل كەسەنەگە قاتىستى كوپ اڭىز تارالا قويماعان. زەرتتەۋشى گ.گەراسيموۆ ٴوز ەڭبەگىندە بىلاي دەيدى: «...بۇل كەسەنەنىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىندا قالاي، قاشان پايدا بولعانىن كورسەتەتىن اڭىز-اڭگىمەلەر ساقتالماعان. اياققامىر كەسەنەسى قيراندىلارىنا قاراعاندا، ونىڭ وسى ايماقتاعى ەڭ كونە كەسەنە ەكەنىن كورسەتەدى. بۇل كەسەنە – سونداي-اق تەمىرقۇتلىق كەسەنەسى دەگەن باسقا اتاۋمەن دە بەلگىلى. الايدا ٴدال وسىعان ۇقساس اتاۋ وسى كۇمبەزدەن 15-16 شاقىرىم ورنالاسقان ەكىنشى، سىرتقى كەلبەتى ٴبىرشاما تارتىمسىز كەسەنەگە دە بەرىلگەن. ولاردىڭ قايسىسىنا قۇقىعى بويىنشا «تەمىرقۇتلىق» دەگەن اتاۋ تيەسىلى، ونى ٴدال باسىپ ايتۋ – بۇگىندە قيىن، ويتكەنى بىزدە بۇل ماسەلەگە قاتىستى تاريحي دەرەك قولىمىزدا جوق»، – دەيدى.
كەسەنەنى العاش رەت 1946 جىلى قازاق كسر عىلىم اكادەميياسىنىڭ ورتالىق قازاقستان ارحەولوگييا ەكسپەديتسيياسى (ٴا.ح.مارعۇلان) زەرتتەدى. 1973 جىلى قازكسر مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ ەكسپەديتسيياسى ولشەۋ مەن فوتوفيكساتسييا جۇمىستارىن جۇرگىزدى (م.ا.مامانباەۆ، م.ك.سەمبين، م.س.نۇرقاباەۆ).
سىلتەمە: قازاقستاننىڭ وڭىرلىك قاسيەتتى نىساندارى. –استانا: فوليانت، 2017. –258 ب.؛ قاسيەتتى قازاقستان. 3-توم. –استانا، 2019. –115-ب.؛ سەمبين م.ك. ماۆزولەي اياك-كامىر /يستوريچەسكايا سپراۆكا/، 1977. ارحيۆ نيپم.
