اعىباي قوڭىربايۇلى كەسەنەسى – ٴحىح عاسىردىڭ 80-ٴشى جىلدارىنان ساقتالعان ساۋلەت ونەرى ەسكەرتكىشى. كەسەنە بەتپاقدالانىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنداعى تاياتقان-شۇناق تاۋىنىڭ ماڭايىندا، بوساعا وزەنىنىڭ اڭعارىندا ورنالاسقان.
اعىباي باتىر كەسەنەسى شارشى تۇرىندە سالىنعان، ٴبىر بولمەلى كۇمبەزدى كەسەنە. سىرتقى بۇرىشتارى قوسار مۇنارالارمەن ورنەكتەلىپ، كۇمبەزى ٴورىلىپ شىعارىلعان. ىلكىدە ۇشار باسىنا اعىباي باتىردىڭ ساماۋرىنى قويىلعان. كىرەتىن بولىگى جەڭىل اعاشپەن ايۆان ۇلگىسىندە جابىلىپ، وڭتۇستىكتەن شىعارىلعان. بولمەنىڭ ىشكى بۇرىشتارىنداعى شيرەك باعانالار كۇمبەز شەڭبەرىمەن بىرىگىپ كەتكەن. بولمەنىڭ تومەنگى جاعى اق ٴتۇستى، جوعارعى جاعى سارعىش ٴتۇستى اكپەن اكتەلگەن. كەسەنە ىشىندە 12 ٴمايىت بار. اعىباي باتىردىڭ ساعاناسى بولمەنىڭ تۇكپىرىندە سولتۇستىك-باتىس بۇرىشتان ەكىنشى ورىندا جاتىر.
اعىباي قوڭىربايۇلى (1802–1885) – كەنەسارى قاسىمۇلىنىڭ رەسەي وتارشىلدىعىنا قارسى كوتەرىلىس باسشىلارىنىڭ ٴبىرى، قولباسشى. اعىباي باتىر ۇلىتاۋ تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى اۋىلدا دۇنيەگە كەلگەن. پاتشا اسكەرىمەن شايقاستاردا ۇتىمدى ٴادىس-ايلا، توسىن تاپقىرلىق قولدانۋ ارقاسىندا ٴاردايىم جەڭىسكە جەتىپ، جورىقتا ۇنەمى جولى بولاتىندىقتان ول «اقجولتاي باتىر» اتاندى. حالىق اراسىندا ونى رۋىن كورسەتىپ، شۇبىرتپالى اعىباي دەپ تە اتاعان. باتىردىڭ ساربازدارى دۇشپانعا «اعىبايلاپ» شاباتىن بولعان.
اعىباي باتىر باستاعان قول 1826-1849 جىلدارى رەسەي اسكەرلەرىمەن بەتپە-بەت شايقاسىپ، بىرنەشە رەت كۇيرەتە سوققى بەرگەن. رەسەي يمپەريياسىنىڭ قازاقستانداعى تىرەك-ورتالىقتارى – قارقارالى، اقتاۋ، اقمولا، ەكاتەرين بەكىنىستەرىنە شابۋىل جاساپ، پاتشا اسكەرلەرىن ىرعىز، توبىل وزەندەرى بويىنداعى ۇرىستاردا، قىزىلجار، كوكشەتاۋ شايقاستارىندا تاس-تالقان ەتىپ جەڭگەن. كەيىنىرەك، 1849 جىلعا دەيىن رەسەي ۇكىمەتىنىڭ قامالدارىنا ٴوز بەتىنشە شابۋىلدار جاساعان. اعىباي باتىر قايتىس بولعاندا پاتشا اكىمشىلىگى ونىڭ دەنەسىن تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە جەرلەۋگە رۇقسات بەرمەگەن.
كەنەسارىنىڭ باس باتىرى اعىبايدىڭ ٴومىر جولى قازاق تاريحشىلارى مەن قالامگەرلەرىنىڭ شىعارمالارىنا ارقاۋ بولعان. ٴحىح عاسىردىڭ اياعىندا «اعىباي باتىر» قيسساسى شىقتى. ا.نىسانباي جىراۋدىڭ «ناۋرىزباي-قانشايىم» جىرىنىڭ، I. ەسەنبەرليننىڭ «قاھار» رومانىنىڭ باس كەيىپكەرى.
سىلتەمە: قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىساندارى. –استانا: فوليانت، 2017. –368-369 بب.؛ قاسيەتتى قازاقستان. 3-توم. –استانا، 2019. –101-ب.؛ اقجولتاي اعىباي باتىر. –الماتى: عىلىم، 2001. –632 ب.
