شىعىس قازاقستان وبلىسى ۇلان اۋدانى بەستەرەك اۋىلىنان سولتۇستىككە قاراي 3 شاقىرىم جەردە، اقباۋىر تاۋىنىڭ ەتەگىندە ورنالاسقان. «اقباۋىر» تاريحي-ارحەولوگييالىق كەشەنى اۋماعىندا ٴارتۇرلى داۋىرلەردىڭ پەتروگليفتەرى، قولا ٴداۋىر قورىمدارى، ەرتە تەمىر عاسىر قورعاندارى، سونىڭ ىشىندە سيرەك كەزدەسەتىن "مۇرتتى" قورعاندار، ەرتە ورتا عاسىرلار داۋىرىمەن مەرزىمدەلگەن جەرلەۋلەر شوعىرلانعان. ۇڭگىر قابىرعاسىنا قىزىل كۇرەڭ وحرامەن سالىنعان سۋرەتتەر ب.د.د. V-III مىڭجىلدىقتىڭ باسىنا جاتادى. بۇل جەردە ماۋسىمدىق – كۇنتىزبەلىك تسيكلعا جاتاتىن كۇردەلى ٴجون-جورالعىلار مەن جەرلەۋ-ٴتاۋ ەتۋ ادەت-عۇرىپتارى وتكىزىلگەن، سونىمەن قاتار كۇنگە، اي مەن جۇلدىزدارعا استرونومييالىق باقىلاۋ جاسالىپ، كۇن مەن ٴتۇننىڭ تەڭەسۋىن جانە كۇننىڭ توقىراۋىن بەلگىلەپ وتىرعان.
زەرتتەۋشىلەر مۇندا جۇيەلى استرونومييالىق بايقاۋ وتكىزىلگەن دەگەن عالىمداردىڭ تۇجىرىمدارىن راستايدى، ال نەوليت ٴداۋىرىنىڭ سىزبالىق پەتروگليفتەرى پيكتوگرافييالىق (پيكتوگرامما – شارتتى سۋرەتتەرمەن تاڭبالاناتىن ەجەلگى جازۋ ٴتۇرى) حاتتاردىڭ پايدا بولۋىن كورسەتەدى. مۇندا تاس ۇڭعىلارىنىڭ ٴپىشىنىن قايتالايتىن رۋدا قۇيمالارى، شاتقال اۋماعىندا ۇلكەندى-كىشىلى دومنا پەشتەرىنىڭ قالدىقتارى تابىلدى.
كەيبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە، «اقباۋىر» كەشەنى ەنەرگەتيكالىق جانە اقپاراتتىق گەنەراتور بولىپ تابىلادى. بۇل بىرەگەي ورىنعا 22 ناۋرىز جانە 22 قىركۇيەكتە بارعان قولايلى. بۇل كوكتەم مەن كۇزگى كۇن تەڭەلۋىنىڭ ۋاقىتى. جارتاستاعى كيىز ٴۇيدىڭ اۋماعىنداي تاس ۇڭگىردە جازۋ-سىزۋلارى بار مۇنداي كەشەن الەمدە ەكەۋ عانا. ٴبىر عاجابى، ۇڭگىردىڭ توبەسىندە كۇندىز جارىق تۇسەتىن، تۇندە جۇلدىزدار كورىنەتىندەي اۋقىمدى تەسىك بار.
سىلتەمە: قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىساندارى. –استانا: فوليانت، 2017. –77-79 بب.
