ەسىم حان كەسەنەسى – XVII عاسىردان ساقتالعان ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىش. تۇركىستانوبلىسى، تۇركىستان قالاسىنداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ باتىس مۇناراسىنان وڭتۇستىككە قاراي 12 م جەردە ورنالاسقان. كەسەنە XVIII عاسىردىڭ سوڭى مەن XIX عاسىردىڭ باسىندا قيراسا كەرەك. ونىڭ ساقتالعان بولىگى 2000 جىلى قايتا جوندەلدى.
ەسىم حان – «ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم» اتانعان قازاق حاندارىنىڭ ىشىندەگى ەرەكشە تۇلعا. ول حان بولىپ 1598 جىلدىڭ كۇزىندە، ٴوزىنىڭ بىرگە تۋعان باۋىرى تاۋەكەل قايتىس بولعاننان كەيىن جارييالاندى. ەسىم سول كەزدە تاشكەنتتىڭ بيلەۋشىسى جانە قازاقتاردىڭ مىڭداعان اسكەرىنىڭ قولباسشىسى بولاتىن. سونىمەن قاتار، ول داڭقتى سۇلتان، ەرجۇرەك جاۋىنگەر، ىسىلعان مەملەكەت قايراتكەرى ەدى. قاسىم مەن تاۋكە حان سەكىلدى ول «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» اتتى زاڭدار جيناعىن ەنگىزدى. ديپلوماتييانى شەبەر مەڭگەرگەن ەسىم حان بيلىگى (1598-1628) تۇسىندا قازاق حاندىعى جوڭعار-قالماقتان كوپ ايماقتى قايتارىپ الدى. بۇحارامەن ٴبىتىم-شارتىن جاساسىپ، ورتا ازييا قالالارىمەن بەيبىت، ەكونوميكالىق بايلانىس ورناتۋعا ۇمتىلدى. قازاق حاندىعىن ٴبىر ورتالىققا باعىنعان مەملەكەت ەتىپ قۇرۋدى كوزدەدى. 1598 جىلى ياسى (تۇركىستان) ٴبىرجولاتا قازاق حاندىعىنىڭ قول استىنا ٴوتىپ، ەسىم حاننان باستاپ قازاق حاندىعىنىڭ استاناسىنا اينالدى دا، قازاق حاندارى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ جانىنا جەرلەنە باستايدى. «ٴبۇتىن بيلىككە تولە جەتكەن، ٴبۇتىن حاندىققا ەسىم جەتكەن» دەگەن ارعىن قاز داۋىستى قازىبەك بيدەن ارتقىعا ٴسوز قالعان.
XVII عاسىردىڭ باسىندا تاشكەنت بيلەۋشىسى تۇرسىن مەن ەسىم حان اراسىندا بيلىك ٴۇشىن كۇرەس شيەلەنىسە ٴتۇستى. شامامەن 1616-1614 جىلدارى اشتارحانيلىق يمامقۇلي قولداۋىمەن ەسىم حاننان بيلىكتى تارتىپ العان تۇرسىن حان 13 جىلداي تاشكەنتتە حان بولىپ وتىرادى. ەسىم حان شىعىس تۇركىستان بيلەۋشىسى شاعاتايلىق ابد ٴار-راحيمنىڭ ورداسىنا كەتەدى. ول جاقتا التى جىلداي بولىپ، ساياسي وقيعالارعا ارالاسادى. 1623/24 ج. ەسىم حان ورالادى. ٴتىپتى 1624 جىلى ەسىم حان تۇرسىن حاننىڭ انديجان جورىعىنا قاتىسادى. بۇحارا اسكەرى جەڭىلىسكە ۇشىرايدى. وسىدان كەيىن ەسىم حان تۇركىستان قالاسىنا ورنىعادى. 1626/27 جىلى ەسىم قالماقتارعا جورىق جاساۋعا كەتكەندە، تۇرسىن حان تۇركىستانداعى ەسىم حاننىڭ ورداسىنداعى ادامداردى قىرىپ سالادى دا، ەسىمنىڭ ايەلدەرى مەن بالالارىن، بارلىق قىزمەتشىلەرىمەن تاشكەنتكە الىپ كەتەدى. ەسىم حان تەز جينالىپ تاشكەنتكە اتتانادى. تاشكەنت تۇبىندەگى ەكى قازاق حانىنىڭ ۇرىسىندا ەسىم حان تۇرسىن حاننىڭ باسىن كەسىپ الىپ، بۇحارا حانى يمامقۇل حانعا جىبەرەدى. تۇركىستانعا قايتىپ ورالادى. وندا ول ٴبىر جىلداي ٴومىر ٴسۇرىپ، كەلەسى 1628 جىلى شامامەن 70 جاسقا قاراعان شاعىندا قايتىس بولادى.
دەرەكتەردە ەسىم حاننىڭ ٴۇش ۇلىنىڭ ەسىمى ايتىلادى. ونىڭ ۇلدارى: جانىبەك سۇلتان، جاڭگىر حان (جيحانگەر) جانە سىرداق سۇلتان. ەسىم حاننان كەيىن تاقتا ونىڭ ۇلدارى جانىبەك، ودان كەيىن جاڭگىر حاندار بولدى.
سىلتەمە: قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىساندارى. –استانا: فوليانت، 2017. –298-299-بب.؛ قوجامجاروۆا د.ن. قازاق حاندىعى. –تاراز، 2015. -2008. –256 ب.؛ Https://www.youtube.com/watch?v=25qnjy8kchi.
