ولكەيەك وزەنى بويىمەن وتەتىن كونە دالا جولىنىڭ بويىنا ورنالاسقان ۇلكەن قورىم-زيرات (XVIII ع. ورتاسى – XX ع. ورتاسى) اقتوبە وبلىسى ايتەكە بي اۋدانى تولىباي ەلدى مەكەنىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان. قورىمنىڭ ەپونيمىنىڭ قالىپتاسۋىنا قازاقستاننىڭ XVIII عاسىردىڭ ٴبىرىنشى جارتىسىنداعى اسا ٴىرى ساياسي جانە مەملەكەت قايراتكەرى، قولباسشى، 1718-1748 جىلدارى بيلىك قۇرعان كىشى ٴجۇزدىڭ حانى – ٴابىلقايىر حاننىڭ (1693–1748) جەرلەنۋى سەبەپ بولدى.
ٴابىلقايىر حان – XVIII عاسىردىڭ 20-شى جىلدارى قازاق حالقىنىڭ جوڭعارلارعا قارسى كۇرەسىنىڭ نەگىزگى باسشىلارىنىڭ ٴبىرى. قازاقتىڭ العاشقى حاندارىنىڭ ٴبىرى جانىبەكتىڭ ۇرپاعى. ٴابىلقايىر جاس كەزىندە تۇركىستاندا تۇرىپ، تاۋكە حاننىڭ ىقپالىندا تاربيەلەندى. 1726 جىلى ورداباسىنداعى ايگىلى كەڭەستە جالپىقازاقتىق اسكەردىڭ باس قولباسشىسى بولىپ سايلانادى. ونىڭ باسشىلىعىمەن 1727 جىلى ۇلىتاۋدىڭ وڭتۇستىك باتىسىنداعى بۇلانتى جانە بىلەۋتى وزەنى ارالىعىندا، 1730 جىلى بالقاشتىڭ وڭتۇستىك جاعالاۋىنداعى اڭىراقايدا قازاق اسكەرى شەشۋشى جەڭىستەرگە جەتەدى. 1731 جىلى ٴابىلقايىر كىشى ٴجۇز حانى رەتىندە ورتا ٴجۇزدىڭ جەكەلەگەن سۇلتاندارىمەن بىرگە رەسەي يمپەريياسىنىڭ بوداندىعىن مويىندايدى. دالاداعى بيلىك ٴۇشىن بولعان كۇردەلى تارتىستىڭ ناتيجەسىندە، 1748 جىلى تامىزدا ولكەيەك بويىنداعى جايلاۋدا ٴابىلقايىر باراق سۇلتاننىڭ قولىنان قازا تاۋىپ، سول جەرگە جەرلەنەدى. حان قابىرىنە شاعىن كەسەنە تۇرعىزىلىپ، اعاشتار ەگىلەدى. الايدا كەسەنە قۇلايدى دا، 100 جىل وتكەن سوڭ مولانىڭ نەگىزگى بەلگىسى جالعىز اعاش حح عاسىردىڭ ورتاسىندا جويىلىپ كەتەدى.
حان مولاسىنا قىسقاشا سيپاتتاما مەن دەرەكتەردى ن.رىچكوۆ (1771)، ٴحىح عاسىردا ا.ي.لەۆشين، د.بەركىمباەۆ، ت.ب. جازىپ قالدىرعان. قورىمدى زەرتتەۋ مەن ىزدەستىرۋ 1983 جىلدارى باستالىپ، اراعا ۇزىلىستەر سالىپ، 1998، 2001، 2007–2010 جىلدارى جالعاستىرىلادى.
مەموريالدىق كەشەننىڭ اۋماعى 16 گا كەم ەمەس. 2001 جىلى قورىم اۋماعىندا 942 ٴقابىر انىقتالدى. نەگىزىنەن، ولار – قابىرلەردەن قالعان تومپەشىكتەر، شيكى كىرپىشتەن تۇرعىزىلعان قورشاۋلار مەن كەسەنەلەر ورنىندا قالعان («ٴتورتقۇلاق» تامدار مەن «ٴۇيتامدار») تومپەشىكتەر. قورىم اۋماعىندا 40-قا جۋىق تاستان قاشالعان ەسكەرتكىشتەر تابىلدى، ولاردىڭ كوپشىلىگى – «كوكتاستار» مەن «سامارقانتاستار». بۇل ەسكەرتكىشتەردىڭ باسىم كوپشىلىگىندە تاسقا جازىلعان جازۋلار بار، ولار ٴحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن حح عاسىردىڭ باسىنداعى كەزەڭگە جاتادى.
سىلتەمە: قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىساندارى. –استانا: فوليانت، 2017. –338-340 بب.؛ قاسيەتتى قازاقستان. 2-توم. –استانا، 2018. –124-ب.
