بالعاسىن – ورتا عاسىرلاردان ساقتالعان كونە قورىم، ساۋلەت ونەرى ەسكەرتكىشى. اقتوبە وبلىسى قازىرگى شالقار قالاسىنان سولتۇستىككە قاراي 55 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. قورىمدى XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ باسىندا ورىنبور عىلىمي ارحيۆ كوميسسيياسىنىڭ مۇشەلەرى ا.ماتوۆ، ي.حوحلوۆ، ج.كاستانە، 1979-1980 جىلدارى قازاقستان مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ ەكسپەديتسيياسى (جەتەكشىسى – س.اجىعاليەۆ) زەرتتەگەن. قورىم بالعاسىن مۇناراسىنىڭ قالدىعىنان، وڭالبەك اتا (شامامەن XVII-XVIII عع.) كەسەنەسىنەن جانە شيكى كىرپىش پەن تاقتاتاستان سالىنعان كوپتەگەن بەيىتتەردەن تۇرادى.
مۇنارا ۇزاق ۋاقىت بويىنا قىپشاق ٴداۋىرىنىڭ ەسكەرتكىشى دەپ ەسەپتەلىنىپ كەلگەن. قازاقستان مادەنيەت مينيسترلىگى ەكسپەديتسيياسىنىڭ زەرتتەۋلەرى ناتيجەسىندە بالعاسىن مۇناراسى XV عاسىردىڭ سوڭى مەن XVٴى عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق-وزبەك-نوعاي ٴداۋىرىنىڭ قۇرىلىسى ەكەندىگى انىقتالدى. قۇلاعانعا دەيىنگى (1900) مۇنارا سيپاتتامالارىندا، اسىرەسە ا.ماتوۆتىڭ سۋرەتىندە (1897)، كەسەنەدە ٴامىر تەمىر زامانىنداعى ساۋلەتشىلەر مەكتەبىنىڭ بەلگىلەرى ايقىن بايقالادى. بالعاسىن مۇناراسى وتە جوعارى ساپالى كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن تۇرعىزىلىپ، كۇمبەزى كوگىلدىر ەمال جالاتقان كىرپىشپەن قاپتالعان. بالعاسىن مۇناراسىنىڭ ارحيتەكتۋراسى ماۋەرانناحر جانە دەشتى قىپشاق مەموريالدىق قۇرىلىستارىمەن كومپوزيتسييالىق بايلانىسىن كورسەتەدى.
بالعاسىن مۇناراسىنا 2005 جىلى جۇرگىزىلگەن ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە كەراميكالىق بۇيىمدار، قازان سىنىقتارى، مونشاق، تاسپيحتار، جەبە ۇشتارى جانە 1859 جىل بەلگىلەنگەن 5 تيىندىق ورىس اقشاسى، 400-500 م جەردە كىرپىش كۇيدىرەتىن پەشتىڭ ورنى تابىلدى.
ەل اۋزىنداعى اڭىزدارعا سەنەتىن بولساق، بالعاسىندى بەلگىسىز تاقۋا بويجەتكەننىڭ جەرلەنگەن جەرىنە اكەسى كەلىپ تۇرعىزعان دەلىنەدى. ەكىنشى اڭىز بويىنشا، مۇنارا وزدىگىنەن ٴۇش كۇننىڭ ىشىندە جەردىڭ استىنان ٴوسىپ شىققان. ٴۇشىنشى اڭىزدا، كەسەنەنى بەس مىڭ تاتار ساز بالشىق پەن انا ٴسۇتىن ارالاستىرىپ، كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن تۇرعىزىپ، بەلگىسىز باعىتتا كەتىپ قالعان دەپ باياندايدى. كونە مالىمەتتەر قازاقتاردىڭ بالعاسىن ەسكەرتكىشىن قاسيەتتى ساناعاندىعىن دالەلدەيدى. قۇرساق كوتەرە الماي جۇرگەن ايەل ادامدار كەسەنەنىڭ باسىندا تۇنەپ، جاقسى ٴتۇس كورسە، مىندەتتى تۇردە ٴسابيلى بولادى دەپ سەنگەن.
سىلتەمە: قازاقستاننىڭ وڭىرلىك قاسيەتتى نىساندارى. –استانا: فوليانت، 2017. –131-ب.؛ 2. قاسيەتتى قازاقستان. 2-توم. –استانا، 2018. –39-ب.
