بوتاگوز كەسەنەسى – قازاقتىڭ قاراپايىم قىزىنىڭ تۋعان ەلىنە، جەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ، سۇلۋلىقتىڭ، ار-وجدان تازالىعىنىڭ ەسكەرتكىشى، ۇلتتىق ساۋلەت ونەرىنىڭ تۋىندىسى. اقتوبە وبلىسى ويىل اۋدانى كەمەر اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ باتىسىندا 40 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان.
بوتاگوز تۋرالى مالىمەتتەر «ويىل» (2001)، «اقتوبە وبلىسىنىڭ تابيعي-تاريحي-مادەني ورىندارى» (2004)، «اقتوبە وبلىسىنىڭ توپونيميكالىق كەڭىستىگى» اتتى كىتاپتاردا (2007)، «اقتوبە وبلىسىنىڭ تاريحي-مادەني جانە تابيعات مۇرالارى ەسكەرتكىشتەرى» اتتى 13 تومدىق عىلىمي باسىلىمنىڭ ويىل اۋدانىنا قاتىستى 6-شى تومىندا (2012) كەلتىرىلگەن.
تاما ەسەت كوكىۇلىنىڭ قىزى، ٴاجىباي ٴبيدىڭ كەلىنى بوتاگوز باتىر (1719-1747) – ەلىمىزدى جاۋدان نايزانىڭ ۇشىمەن قورعاعان باتىرلاردىڭ ٴبىرى. بوتاگوز تۋرالى دەرەكتەردىڭ بىرىندە: «ٴۇستىرت جوتاسىنداعى «سام» قۇمىن قىستاپ شىققان ەسەت باتىردىڭ ەلۋ اتقا مىنەرىن ەرتىپ ٴابىلقايىر حاننىڭ شاقىرۋىمەن ورىنبورعا ٴجۇرىپ كەتكەنىن ەستىگەن جاۋ بەيبىت جاتقان اۋىلدىڭ جىلقىسىن ٴتۇن جامىلىپ كەلىپ، شەتىنەن قۋىپ ايداي باستايدى. وسى ساتتە جىگىتتەردىڭ باسىن قوسىپ ۇلگەرگەن بوتاگوز ەرلەرشە كيىنىپ، قالماقتارعا تۇتقيىلدان تيىسەدى. بوتاگوز باستاعان توپ جاۋدى ەكى جاقتان قۋىپ، ايلامەن قورشاپ، قالماقتىڭ قوندى دەگەن باتىرىن قولعا تۇسىرەدى. جاۋدىڭ بىرەۋى دە ٴتىرى قالمايدى. قوندىنى بۇعالىقتاعان «جىگىت» – بوتاگوز ەكەن»، – دەپ قىزدىڭ باتىرلىعىن سيپاتتايدى.
تاريحي دەرەك بويىنشا، اقكەتە ٴاجىباي بي جيەنى ەسەت باتىردىڭ قىزىنا قۇدا ٴتۇسىپ، ٴاجىباي ٴبيدىڭ بالاسى بارساي مەن بوتاگوزدىڭ نەكەسى قيىلىپ، وتاۋلارى تىگىلەدى. 1747 جىلعى قويان جىلىنىڭ كوكتەمى مەن جازىندا ٴبىر تامشى جاۋىن جاۋماي، مال باققان قازاق شارۋالارى قاتتى كۇيزەلىسكە ۇشىراپتى. جولشىباي كىشى ورتا قۇلشىعايدان ٴوتىپ، ابدەن بولدىرعان كوش تۇيەلەرىن شوگەرىپ، جۇكتەرىن ٴتۇسىرىپ، دامىلداسا كەرەك. بوتاگوزگە «اتاڭ شاقىرادى» دەگەن حابار جىبەرەدى. ەسىكتەن كىرە ٴيىلىپ سالەم ەتىپ، تىزە بۇككەن كەلىنگە توردە شىنتاقتاي جانتايىپ جاتقان اتاسى: «جەر ىڭعايىن دۇرىس بولجاعاندايسىڭ قىزىم، تەك مىنا قۇدىقشىلار اۋىز سۋدى شىعارا الماي جاتقان كورىنەدى، كۇرەك سالار جەردى ٴوزىڭ كورسەتەرسىڭ»، – دەيدى. بوتاگوز قاسىنا سادىقتى، بىرنەشە قىز-كەلىنشەكتەردى ەرتىپ، سۋ ىزدەيدى. جان-جاعىن بارلاپ، سايدىڭ تاقىرلاۋ جەرىنە شىعىپ تۇرعان ٴبىر ٴتۇپ قامىستى كورەدى. قامىس، شي شىققان جەردە جەر استى سۋى جاقىن بولاتىنىن جادىندا ساقتاعان قىز قامىستى تارتىپ قالعاندا سۋ بىلىنەدى. كەتپەنمەن ەكى-ٴۇش ويعاندا-اق ٴموپ-ٴمولدىر بۇلاقتىن كوزىن اشادى. كەلە جاتقان كوش سول بۇلاقتان سۋ ىشەدى، وسى بۇلاق «بوتاگوز بۇلاعى» دەپ تاريحتا قالدى.
بوتاگوز ٴدال وسى جەردە كەنەتتەن اۋىرىپ قۇلايدى. «كوز ٴتيدى» دەپ جاسالعان ەم-دومنان شيپا بولماي، بوتاگوز كوز جۇمادى.
سىلتەمە: قازاقستاننىڭ وڭىرلىك قاسيەتتى نىساندارى. –استانا: فوليانت، 2017. –127-ب.؛ قاسيەتتى قازاقستان. 2-توم. –استانا: 2018. –46-ب.
