كەسەنە الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانى دەگەرەس اۋىلى، باسباتىر تاۋىنىڭ ەتەگىندە ورنالاسقان (2006 ج.).
ناۋرىزباي قۇتتىمبەتۇلى (قۇتپانبەتۇلى) (1706-1781) – قازاق ەلىنىڭ جوڭعارلارعا قارسى ۇلت-ازاتتىق سوعىسىنداعى كورنەكتى قاھارمان، ابىلاي حاننىڭ تۋ ۇستاۋشى ٴۇش باتىرىنىڭ (قاراكەرەي قابانباي، قانجىعالى بوگەنباي، شاپىراشتى ناۋرىزباي) ٴبىرى، قولباسشى. اتاقتى اڭىراقاي شايقاسىنا قاتىسىپ، ٴومىرى جوڭعارلارعا قارسى سوعىسپەن وتكەن. ناۋرىزبايدىڭ 1729 جىلعى سوعىستا جەكپە-جەكتە الدىمەن قالماق باتىرى شامالحاندى، ودان كەيىن قاسكەلەڭدى ولتىرگەن ەرلىگى قازاق دالاسىنا كەڭ تارادى.
ادەبي-تاريحي دەرەكتەر مەن ەل ەسىندە ساقتالعان اڭىز-اڭگىمەلەر ناۋرىزباي باتىردىڭ حالىقتىڭ ىقىلاسىنا بولەنىپ، ماقتانىشقا اينالۋى 1727-1731 جىلداردىڭ شاماسى ەكەندىگىن مەڭزەيدى. قازاق حالقىنىڭ جوڭعار باسقىنشىلارىنا قاتارىنان بىرنەشە رەت قاتتى سوققى بەرىپ، اقىرى ۇلكەن جەڭىسكە جەتۋى وسى ۋاقىتقا سايكەس كەلەدى. الاتاۋ ەتەگىندە جوڭعارلاردىڭ شامالعان، قاسكەلەڭ، بورالداي سەكىلدى اتىشۋلى باتىرلارى ٴولىم تاباتىن سۇراپىل شايقاستاردا ناۋرىزباي باتىر ەرەسەن ەرلىك كورسەتەدى. قوزىباسىدا قالىڭ قول باستاپ، باس باتىر اتاعىنا يە بولادى. ناۋرىزباي باتىردىڭ ٴومىرىنىڭ ٴبىر ٴساتى رەسەي پاتشالىعىنىڭ 1742 جىلى كۇزدە جوڭعار قونتايشىسى قالدان سەرەنگە جىبەرگەن ەلشىسى كارل ميللەردىڭ كۇندەلىگىندە شاپىراشتى ناۋرىزباي باتىردىڭ اۋىلىنا كەلگەندىگى جونىندە دەرەكتەر ساقتالعان.
ناۋرىزباي ورىستارعا، قوقان اسكەرلەرىنە قارسى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ بەل ورتاسىندا ٴجۇردى. قازاق مەملەكەتىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋدا اسقان باتىلدىق تانىتتى جانە كەنەسارى حاننىڭ ادال دا ابىرويلى قولباسشىلارىنىڭ ٴبىرى ەدى. ناۋرىزبايدىڭ تەڭدەسى جوق باتىرلىعىن جاۋلارى دا مويىنداعان. ونىڭ «وڭ قولىندا ٴتورت جىگىتتىڭ كۇشى بار» دەگەن ٴسوز بەكەر ايتىلماسا كەرەك. ىشىنە قورعاسىن قۇيىلعان نايزاسى بار ول جانسەرىگى اقاۋىزعا ٴمىنىپ، «ابىلاي!» دەپ ۇرانداپ شاپقاندا، دۇشپاندارى ونى الىستان تانيدى ەكەن. ناۋرىزباي جاساعى قازاق اسكەرىنىڭ الدىڭعى ساپىندا، اسا جاۋاپتى تاپسىرمالاردى ورىنداپ وتىرعان.
ٴبىر كۇنى ناۋرىزباي قاسىنا جولداستارىن ەرتىپ، كوپ جاساعان دانا قارت ابىزعا ٴوزىن سىناتپاققا كەلەدى. سوندا ابىز: «ە، ناۋرىزباي، مەنىڭ جاسىم 120 عا كەلىپ وتىر، وسى جاستىڭ ىشىندە سەنەن ارتىق ەر كورمەدىم. ٴۇش نارسەنىڭ سىرتتانى بار ەدى: ٴيتتىڭ، قاسقىردىڭ، جىگىتتىڭ. سەن جىگىتتىڭ سىرتتانى ەكەنسىڭ. ٴبىراق ادام بالاسىنا مەيىرىمىڭ جوق ەكەن، باعىڭ ماڭدايىڭدا عانا ەكەن، عۇمىرىڭ قىسقا 20-25 تەن اسپاسسىڭ، دۇنيەدەن ارماندا قالما!» دەگەن ەكەن.
باسباتىر شوقىسىنا 2003 جىلى ناۋرىزباي باتىر سىنتاسى ورناتىلعان. ۇشار باسىندا ٴبورىلى بايراق جەلبىرەيدى. تۋ تىككەن توبەنىڭ ەتەك جاعىنداعى ناۋرىزباي باتىر كەسەنەسىنە جولاۋشىلار كىرىپ، تاعزىم جاساپ، باتىرعا قاتىستى اقپاراتپەن تانىسادى.
جەرگىلىكتى قارييالاردىڭ ايتۋىنشا، ناۋرىزباي باتىر كەسەنەسى تۇرعان تۇستا بالشىقتان سالىنعان كۇمبەز بولعان. ىشىندە ەرتوقىم بولعان دەسەدى. كەسەنەنىڭ توپىراعى اپپاق بولعان ەكەن. دەگەرەستىڭ توپىراعى قىزىل سارى، نەمەسە قارا بولىپ كەلەدى. سوندىقتان مۇنداي اپپاق توپىراقتى كەسەنەنى ورناتۋ ٴۇشىن باتىرعا قۇرمەت رەتىندە ٴبىر جەردەن الدىرعان بولۋى كەرەك.
سىلتەمە: قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىساندارى. –استانا: فوليانت، 2017. –321-323-بب.؛ قاسيەتتى قازاقستان. 1-توم. –الماتى: «ارىس» باسپاسى، 2017. –312-ب.; قۇتتىمبەتۇلى ناۋرىزباي (1706-1781) // ەلتۇتقا: ەل تاريحىنىڭ ايگىلى تۇلعالارى. –استانا، 2001. –161-162 ب.
