جەراستى مەشىتى اتىراۋ وبلىسى جەم بويىندا، اقكيىزتوعاي اۋىلىنان سولتۇستىك-شىعىسقا قاراي 10 شاقىرىم جەردە، اقمەشىت قورىمدىعىنا تاياۋ ورنالاسقان. مەشىتتىڭ العاشقى قۇرىلىسى تۋرالى ٴحىح عاسىردىڭ 50-ٴشى جىلدارى وسىندا بولعان ورىس توپوگرافى ا.الەكسەەۆ: «...بورلى توبەنى ۇڭگىپ جاسالىنعان مەشىت ەكى بولىكتەن تۇرادى، ولار ٴبىرى-بىرىنەن 7 ساجىن قاشىقتىقتا»، – دەپ جازعان ەكەن. ٴبىرىنشى بولىكتە ٴدىني جورالعىلار جاسالىپتى دا، ەكىنشىسىندە قايتىس بولعان ادامنىڭ كەبىنگە ورالعان دەنەسى قويىلىپتى. مەشىتتىڭ يەسى قۇلشان دەگەن اۋليە پايعامبار جاسىنا جەتكەن سوڭ مەشىتتىڭ ٴبىر بولمەسىن مەكەندەپ تۇرادى، كەيىن سوندا جەرلەنىپتى دەيدى ٴبىر اڭىز. ونىڭ جەراستى مەشىتىندەگى دەنەسىن 1851-1852 جىلدارى جوعارىدا جازىلعان ورىس توپوگرافى كورگەن ەكەن.
سوڭعى جىلدارى مەشىتتى ساقتاپ قالۋ ٴۇشىن قۇرىلىس جۇرگىزىلگەن، ول ەكى بولمەدەن تۇرادى. ٴبىرىنشىسى كىرەبەرىس بولمە، ەكىنشىسىنىڭ توبەسى ۇلۋتاستارمەن كۇمبەزدەلگەن، ول ارقىلى جەراستى مەشىتىنىڭ العاشقى ۇڭگىپ سالىنعان ەكى بولمەسىنە كىرۋگە بولادى. مەشىت الدىنداعى بولەك ٴتورت قىرلى تاستىڭ باسىن ٴۇشبۇرىشتاندىرىپ قيىپ، ونىڭ بەتىنە قازىرگى زامانعى جازۋمەن «قۇلشان اتا» دەپ جازىلعان. قاسىندا بەرگى ۋاقىتتا تۇنەك ٴۇيى تۇرعىزىلعان، ونىڭ شىراقشىسى بار، ٴۇي جاقسى جابدىقتالعان.
قۇلشان اۋليە شامامەن حVٴىىى عاسىردىڭ سوڭى مەن ٴحىح عاسىردىڭ باسىندا ٴومىر سۇرگەن. ٴبىر دەرەكتە اۋليەنىڭ بۇحارا مەن حيۋاداعى ٴدىني مەدرەسەلەردى بىتىرگەندىگى ايتىلادى. ونىڭ بەكەت اتاعا قاتىسى جونىندە ٴۇش ٴتۇرلى دەرەك بار: الەكسەەۆتىڭ جازبالارىندا قۇلشاننىڭ بەكەت اتانىڭ شاكىرتى ەكەنى ايتىلادى، تاعى ٴبىر نۇسقادا اۋليە اتا بەكەت اتانىڭ 92 شاكىرتىنىڭ ٴبىرى بولعان، "بەكەتتىڭ كۇيەۋ بالاسى" دەلىنەدى، ۇشىنشىسىندە "بەكەتتىڭ جيەنى" رەتىندە باياندالادى. "باتىستان ماعان بەت العان ادام اۋەلى قۇلشان اۋليەگە تۇنەر" دەگەن بەكەتتىڭ ٴسوزى دە بار ەكەن. اۋليەنىڭ جاتقان جەرىنەن كورىنەتىن جىلانى بولعان، بەيسەنبى، جۇما كۇندەرى وت بايقالادى ەكەن.
قۇلشان دا بەكەت سيياقتى بالالاردى وقىتقان، ول قازاق دالاسىنداعى العاشقى ارابشا ساۋات اشتىرۋشىلاردىڭ ٴبىرى بولىپ تاريحتا قالدى.
سىلتەمە: قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىساندارى. –استانا: فوليانت، 2017. –258-259-بب.؛ 2. قاسيەتتى قازاقستان. 2-توم. –استانا:2018. –197-ب.
