قالاشىق ماڭعىستاۋ وبلىسى ماڭعىستاۋ اۋدانى شەتپە اۋىلىنان 20 شاقىرىم سولتۇستىك-باتىس باعىتتا، اقمىش بۇلاعى جاعاسىندا ورنالاسقان.
قىزىلقالا ٴىرى ساۋدا-قولونەر قالاسى بولعان (X-XIII عع.). العاشقىدا ەسكەرتكىشتىڭ قابىرعالارى عانا بەكىتىلگەن كەرۋەن ساراي بولعان، كەيىننەن سىرتىنان تاسپەن قاپتالىپ، 13 قاراۋىل مۇنارالى مىقتى قامالعا اينالدىرىلعان. بەكىنىستى اينالا قورشاي ساۋداگەرلەر مەن كاسىپكەرلەردىڭ قالاسى ورنالاسقان. قىش-شولمەك ىدىستاردىڭ، كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەر مەن تەمىردەن، مىستان، قۇندى مەتالداردان جاسالعان بۇيىمداردىڭ، تاس ديىرمەندەردىڭ سىنىقتارى، وراقتىڭ تابىلۋى بۇل جەردە ٴوندىرىس ورىندارى بولعاندىعىن جانە ەجەلگى ديقانشىلىق كاسىپ يگەرىلگەندىگىن ايعاقتايدى. جالپى كولەمى 50 گەكتارعا سوزىلعان قىزىلقالا قالاشىعى ورتا ازييالىق ۇلگىمەن سالىنعان. قالا سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە قاراي 700 م، ەنى 400 م سوزىلعان.
ارحەولوگييالىق زەرتتەۋلەر مەن تاريحي جازبالارعا سۇيەنسەك، بۇل قالاشىق العاش رەت اراب تاريحشىسى ال-يستاحري X عاسىردا اتاپ وتكەن تۇبەكتىكتىڭ استاناسى ايگىلى ماڭعىشلاق قالاسىنىڭ ورنى بولۋى ىقتيمال. قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە بۇل قالانىڭ موڭعول باسقىنشىلىعىنان بۇرىن كۇيرەگەنى انىقتالدى. ال جازبا ەستەلىكتەرىنە قاراعاندا، ماڭعىشلاق قالاسىن 1127 جىلى حورەزمشاح اتسىز شابۋىل جاساپ، باسىپ العان. وسى ماڭعىشلاق پەن قىزىلقالا ٴبىر قالا بولۋى مۇمكىن. بۇل قالانىڭ ورنىن 1375 جىلى كاتالوندىق ا.كرەسكتىڭ جانە 1386 جىلى اعايىندى پيتستسيگانيلەر جاساعان كارتالارىنان كورۋگە بولادى.
مۇندا تابىلعان جەكە ارتەفاكتاردى زەرتتەۋ ناتيجەسى – بۇل قالاعا يراندىق ىدىستاردىڭ، مىسىرلىق جانە قىتايلىق مونشاقتاردىڭ، بالتىق يانتارلارى سيياقتى تاۋارلاردىڭ اكەلىنگەنىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى كەزدە قالاشىق الاڭى قىش ىدىستار مەن سىنعان قىزىل كىرپىشتەن تۇرعاندىقتان قىزىلقالا دەپ اتالادى.
XIII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا موڭعول شاپقىنشىلىعىنان حورەزم مەملەكەتىنىڭ كۇيرەۋىنەن كەيىن، تەڭىز دەڭگەيى وزگەرىپ ساۋدا تراسسالارىنىڭ باعىتى اۋىسۋىنا بايلانىستى ەكونوميكالىق ماعىناسى جوعالىپ، قالا ٴومىرى توقتاعان.
سىلتەمە: قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىساندارى. –استانا: فوليانت، 2017. –136-137 بب.؛ قاسيەتتى قازاقستان. 2-توم. –استانا: 2018. –355-ب.
