شالقار كولى – ورال وڭىرىندەگى تابيعي ەسكەرتكىشتىڭ ٴبىرى. باتىس قازاقستان وبلىسى تەرەكتى اۋدانىندا ورنالاسقان. شالقار كولى ايرىقشا ەكولوگييالىق، عىلىمي، مادەني، رەكرەاتسييالىق جانە ەستەتيكالىق قۇندىلىعى بار كول. ورال وزەنىنىڭ باسسەينىنە جاتادى. شولاقانقاتى جانە ەسەنانقاتى وزەندەرى كولگە اعىپ كەلەدى، سۋ دەڭگەيى 15,5 م كوتەرىلگەندە وزەنى كولدەن شىعادى. كولدە اققۋلار، قازدار، ۇيرەكتەر، فلامينگو، شاعالالار، ت.ب. قۇستار كەزدەسەدى.
ەجەلگى زاماننان بەرى شالقار كولى ادام نازارىن وزىنە اۋدارعان، ونىڭ جاعاسىن وعىزدار، پەچەنەگ تايپالارى مەكەن ەتسە، كەيىننەن قىپشاق، تۇرىك تايپالارى – قازاق حالقىنىڭ اتا-بابالارى قونىس تەپكەن. بۇعان 921-922 جىلداردا ۆولگا بۇلعاريياسىنا جاساعان ساپارى تۋرالى اراب كوپەسى، عالىم احمەد يبن-فادلاننىڭ شىعارمالارى كۋا. احمەد يبن-فادلان حورەزمنەن بۇلعاريياعا دەيىنگى ساپارىن سيپاتتاي كەلە، ورتا عاسىرلاردا ەۋرازييا كىندىگى پالەوگرافيياسىنا كوپ كوڭىل بولگەن. ونىڭ اڭگىمەلەرىندە شالقار كولى اينالاسىنداعى اۋماقتا وعىز بەن پەچەنەگ تايپالارى قونىستانعانى تۋرالى ٴىشىنارا كەزدەسەدى، كولگە قۇياتىن شامار، انكاتى، ۆابنا (كىشى اڭقاتى) كورسەتىلگەن. «بۇنىڭ ٴبارى ۇلكەن وزەندەر» دەپ وزەندەرگە سيپاتتاما بەرگەن.
جەرگىلىكتى تۇرعىندار شالقاردى «كىشى تەڭىز» دەپ تە اتايدى. بۇل تابيعات سۋ ايدىنى وتە كونە بولىپ سانالادى، ونىڭ قاشان پايدا بولعانى كۇنى بۇگىنگە دەيىن تالاس تۋدىرىپ كەلەدى. الايدا ٴبىر نۇسقاسى كوڭىلگە قونىمدى. كول كاسپيي شەگىنەن مىڭ جىل بۇرىن تارتىلعان بۇرىنعى حۆالين تەڭىزىنىڭ جۇرناعى، سول سەبەپتى دە تاريحقا دەيىنگى كەزدە بۇكىل قازىرگى كاسپيي ماڭى ويپاتى ورنىندا جوعارىدا ايتىلعان تەڭىز بولعان.
شالقار كولىنىڭ سۋى تۇزدى ٴحلوريدتى-ٴناترييلى مينەرالدى سۋ تيپىنە جاتادى. سۋ قۇرامىندا تۇز قىشقىلى، كالتسيي گيدروكاربونات، ماگنيي جانە ومىرگە قاجەتتى باسقا دا مينەرالدى ەلەمەنتتەر بار. شالقار كولى ٴاردايىم تارتىمدى ورىن بولعان، سوندىقتان ح عاسىردان ەلدى مەكەندەر مەن قالالىق ەلدى مەكەندەر ورنالاسقان. ٴارتۇرلى ۋاقىتتا ساۋداگەرلەر مەن ميسسيونەرلەر وسىندا بولعان.
سىلتەمە: قازاقستاننىڭ وڭىرلىك قاسيەتتى نىساندارى. –استانا: فوليانت، 2017. –166-ب.؛ قاسيەتتى قازاقستان. 2-توم. –استانا: 2018. –318-ب.
