شىمكەنت قالاسىنىڭ وڭتۇستىك بولىگىندە بادام مەن قوشقار اتا وزەندەرىنىڭ اراسىنداعى بيىك جەردە ورنالاسقان. حرونولوگييالىق مەرزىمى: ب.ز.ب. ٴىI-ٴى عع. شىمكەنت ٴسوزى (تۇرىكشە شىم – القاپ، قويناۋ، كەنت – يرانشا ەلدى مەكەن) جاسىل قالا دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. شىمكەنت جەرىندە ساق تايپالارى جاساعان قولا ۇشتى جەبەلەر، قانجارلار ٴتارىزدى ساق قارۋ-جاراقتارى تابىلعان. ساق ۇرپاقتارى – كانگيۋيلەر ب.د.د. ٴى مىڭجىلدىقتا سىردارييانىڭ ورتا اعىسىندا اسا قۋاتتى كانگيۋي (قاڭلى) مەملەكەتىن قۇرا ٴبىلدى. شىمكەنت تەرريتوريياسىندا بىرنەشە ەلدى مەكەندەر بولدى. ولاردىڭ ٴبىرازى قيراعانمەن، ساقتالعاندارى قورعاۋعا الىندى.
شىمكەنت العاش رەت ەلدى مەكەن رەتىندە پارسى تاريحشىسى شاراف اد-دين ٴالي ٴيازديدىڭ (1425 ج.) ٴبىزدىڭ جىل ساناۋىمىز بويىنشا 1365-1366 جىلدارداعى ٴامىر تەمىردىڭ اسكەري جورىقتارى تۋرالى جازعان "زافار نامە" اتتى ("جەڭىس كىتابى") كىتابىندا كەزدەسەدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن عالىمداردىڭ كوپشىلىگى قازىرگى شىمكەنت قالاسىنىڭ اۋماعىنداعى قونىس مەكەندەر XI−XII عاسىرلاردا بولعان دەگەن جورامال جاساعان. ارحەولوگ باۋىرجان بايتاناەۆتىڭ ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋى بارىسىندا شىمكەنت قالاسىنان ب.د.د. ٴىى عاسىرعا جاتاتىن كەراميكالىق بۇيىمدار تابىلدى. شىمكەنتتiڭ جاسى 2200 جىل دەگەن بولجامعا وسى ٴجادiگەرلەر سەبەپ بولدى. سونىمەن قاتار، تاريحشى-عالىم 629 جىلى ورتا ازييا ەلدەرi ارقىلى وتكەن قىتاي موناحى سىما تسياننiڭ جازبالارىن زەرتتەي وتىرىپ، شىمكەنتتiڭ ورتاعاسىرلارداعى اتاۋى نەدجيكەت (اراب تiلiنەن اۋدارعاندا «جاڭا قالا» دەگەن ماعىنانى بەرەدi) بولۋى مۇمكiن دەگەندi ايتادى. مۇنى وزگە دە تاريحي دەرەكتەر قۋاتتاي تۇسەدi. ماسەلەن، سول كەزدەگi ۇلى جiبەك جولىنىڭ بويىنداعى گۇلدەنگەن قالالاردىڭ بiرi يسپيدجاب (سايرام) قاقپالارىنىڭ بiرi نەدجيكەت دەپ اتالعان. كەيiننەن ول «شىمكەنت قاقپاسى» دەپ اتالعان.
موڭعول داۋىرىنەن كەيىن شىمكەنت ٴىرى قالاعا اينالعان. ونىڭ قالدىقتارى – ەسكى قالانىڭ قامالى قالانىڭ ورتالىعىندا جاقسى ساقتالعان. قامالدىڭ ٴپىشىنى دوعا ٴتارىزدى، جەر بەدەرىنەن 25 م بيىكتىككە بوي سوزعان. دوعا كولەمى 30-45 م، بۇرىش-بۇرىشىندا مۇنارالار بايقالادى، كىرەبەرىس قاقپاسى وڭتۇستىك بەتتەگى قابىرعادا. ٴسىبىر بولىمشەسى كورپۋسىنىڭ ٴتارجىماشىسى فيليپپ نازاروۆ شىمكەنت بەكىنىسىن: «...بادام وزەنى بويىنداعى (قالا) بيىك دوڭەس باسىنا سالىنىپ، جارقاباقتى بيىك قابىرعاسىمەن كومكەرىپ تۇر. قالاعا وزەن جاعىنان ٴبىر اتپەن عانا ٴجۇرىپ وتەتىندەي تار جولمەن كىرۋدەن باسقا امال جوق. سۋ قالاعا قابىرعادان ويىپ جاسالعان تەرەزەشەلەردەن كىرىپ، قالا ىشىنەن قازىلعان ارنالاردى تولتىرادى، ٴبىرقاتارىنا سۋ-ديىرمەن ورناتىلعان. ۇيلەرى كۇيدىرىلگەن قىش كىرپىشتەن قالانىپ، تەرەزەسىز سالىنعان. نەگە ەكەنىن قايدام، ٴۇي ىشىنە جارىق ٴتۇسۋ ٴۇشىن بارلىق جەردە ەسىكتەرى اشىق تۇرادى»، – دەپ سيپاتتايدى.
تۇرعىندارىنىڭ سانى، ەكونوميكاسى جانە مادەني ماڭىزى جاعىنان الماتى، استانا قالالارىنان كەيىنگى رەسپۋبليكانىڭ ٴۇشىنشى قالاسى اتانعان شىمكەنتكە 2018 جىلدان باستاپ ٴۇشىنشى دەربەس شاھار ستاتۋسى بەرىلدى.
سىلتەمە: قازاقستاننىڭ وڭىرلىك قاسيەتتى نىساندارى. –استانا: فوليانت، 2017.
–381-ب.
