تەمىر مەشىتى حح عاسىردىڭ باسىندا سالىنعان ٴتورتبۇرىشتى (10ح22 م)، ەكى قاباتتى قۇرىلىس بولىپ تابىلادى. اقتوبە وبلىسى تەمىر اۋدانى تەمىر قالاسىندا ورنالاسقان.
مەشىتتى اقتوبە وبلىسى اۋماعىنداعى تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن پاسپورتتاۋ ماقساتىندا قازسسر مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ «كازرەستاۆراتسييا» بىرلەستىگىنىڭ ەكسپەديتسيياسى (جەتەكشىسى – س.اجىعاليەۆ) زەرتتەگەن. م.كەمەشوۆتىڭ «تاريحى تەرەڭ تەمىر» اتتى كىتابىندا تەمىر مەشىتى تۋرالى دەرەكتەر بار.
مەشىتتىڭ قابىرعاسى وڭدەلگەن قوڭىر تەكشە تاستاردان بالشىقپەن قالانعان. سولتۇستىك بەتىندە سەگىز قىرلى مۇناراسى اعاشپەن جابىلىپ، قاڭىلتىرلانعان، ۇشار باسى التى جاقتى تىكتورتبۇرىش ٴتارىزدى، وعان جارتى ايشىق ورناتىلعان. وسى بەتتە جارتى كۇمبەز ٴتارىزدى، جابىلعان قۇبىلا ٴمىناجات قۋىسى ورنالاسقان. ىشكى بەتى ٴۇش قىزمەت بولمەسىنە ٴبولىنىپ، ورتالىقتاعى ەكى قابات ناماز بولمەسى مەن شىعار ەسىككە جالعاسقان.
مەشىت 1905 جىلى ورىنبورلىق كوپەس ٴماجيت باتقۇلۇلىنىڭ قارجىلىق كومەگىمەن تەمىر قالاسىندا بوي كوتەرەدى. الايدا وعان جەرگىلىكتى جەردەگى بي، بولىستار، شولاق بەلسەندىلەر تىنىشتىق بەرمەيدى. اقىرىندا ٴماجيت باتقۇلۇلى جەرگىلىكتى مەشىتكە يە بولاتىن يمام ىزدەستىرەدى. ٴدىني ساۋاتتى يماندىلىقتى ۋاعىزداۋشى احمەت حالفە مەشىتكە يە بولىپ قىزمەت ەتەدى.
احمەت قازان، ۋفا مەدرەسەسىن ٴتامامداپ، حالفە اتانعان، ٴدىني ٴبىلىمى جوعارى ادام بولعان. تەمىر قالاسىنىڭ وركەندەۋىنە، زاماننىڭ قيىنشىلىعىنا قاراماي ٴدىننىڭ حالىق اراسىنا جايىلۋىنا، ٴقادىر-قاسيەتىنىڭ وسۋىنە وسى ساۋاتتى جاننىڭ كوپ اسەرى بولىپ، حالىق اراسىندا احمەت حالفە اتاندى. 1926 جىلى ۋفادا وتكەن مۇسىلماندار سەزىنىڭ دەلەگاتى بولدى. احمەت حالفەگە باتىس الاشوردا ۇكىمەتى ٴدىني باسقارماسىنىڭ ٴتوراعاسى بولعان احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن مۇستافا شوقايدىڭ دوسى ساعيدوللا ىزتىلەۋوۆپەن بىرگە حالىق اراسىندا ٴدىندى ناسيحاتتادىڭ دەگەن ايىپ تاعىلادى. 1937 جىلى اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى.
سىلتەمە:قازاقستاننىڭ وڭىرلىك قاسيەتتى نىساندارى. –استانا: فوليانت، 2017. –128-ب.؛ 2. قاسيەتتى قازاقستان. 2-توم. –استانا: 2018. –113-ب.
