اقمولا وبلىسى زەرەندi اۋدانىنداعى قازاقستان اۋىلىنىڭ ٴوڭتۇستiك-شىعىس جاق تۇسىندا ورنالاسقان ۋəلي حان كەسەنەسi 2008 جىلى حاننىڭ 270 جىلدىعىنا وراي تۇرعىزىلعان. ساۋلەت كەشەنى قىزىل كiرپiشتەن ٴتورتبۇرىشتى عيمارات تۇرىندە جاسالدى. توبەسiنە جارتى ايى بار كۇمبەز ورناتىلعان.
ٴۋالي حاننىڭ سۇيەگi جەرلەنگەن جەردە باستاپقىدا بەلگi تاس قانا بولعان. كەڭەستiك ٴداۋiردە بۇل جەرگە ەشكiم كوڭiل بولمەگەنى سەبەپتi زيرات قاراۋسىز قالعان. «بۇل جەردە ابىلاي حاننىڭ ايەلi سايمان حانىم مەن توقالدارى دا جەرلەنگەن دەگەن دەرەكتەر بار»، – دەيدi حاننىڭ ۇرپاعى سانسىزباي مۇحيتانوۆ. ونىڭ ٴۋاجiنە قاراعاندا، حاننىڭ زيراتى تالاي رەت تونالعان. تiپتi، بiر كەزدەرi وسى ماڭدا ويناپ جۇرگەن بالالار جەر بەتiندە شاشىلىپ جاتقان ادامنىڭ سۇيەكتەرiن دە تاۋىپ العان. ۇلكەندەر ول سۇيەكتەردi وبال بولادى دەپ قايتا جەرلەگەن. كەيiن ەل بولىپ حاننىڭ باسىن كوتەرگەن. ەل تاۋەلسiزدiگiن العان سوڭ، وبلىستىق تاريحي-مادەني مۇرانى قورعاۋ جانە پايدالانۋ ورتالىعى بۇل جەردi مەملەكەت قورعاۋىنا الدى. حان كەسەنەسiن جاڭعىرتۋ جۇمىسىنا بوريس كوزلوۆ باسقاراتىن «ازييا-اگروحيم» سەرiكتەستiگi دەمەۋشiلiك كورسەتتى.
ٴۋالي حان (1781-1821) – ورتا ٴجۇزدىڭ حانى. ابىلاي قايتىس بولعاننان كەيىن، ورتا ٴجۇز وكىلدەرىنىڭ قۇرىلتايىندا حان سايلاۋ نەگىزىندە بيلىككە كەلدى. ول ورتا ٴجۇز رۋلارىنىڭ ىشىندەگى تۇراقتىلىقتى ساقتاي وتىرىپ، سىرتقى ساياساتتا رەسەي مەن قىتايعا تەڭ قارىم-قاتىناس جاساۋعا تىرىستى. رەسەي وكىمەتى ٴوز تاراپىنان ٴۋاليدىڭ قىتايمەن بايلانىستارىنا تىيىم سالۋعا ۇمتىلدى. كازاك اسكەرلەرىن جىبەرىپ، حان سارايىنا كەلە جاتقان قىتاي ەلشىلەرىن ورتا جولدان قايتارىپ وتىردى. دەگەنمەن، ٴۋالي قىتايمەن قارىم-قاتىناسىن توقتاتقان جوق. ورتا جۇزگە ىقپالىن كۇشەيتۋ ٴۇشىن پاتشا وكىمەتى شەكارالىق شەپتى قازاق دالاسىنىڭ ىشىنە جىلجىتا باستادى. رەسەيدىڭ ىقپالىن باسەڭدەتۋ ماقساتىندا ٴۋالي قىتاي ۇكىمەتىمەن جانە بۇحار حاندىعىمەن بايلانىسىن كۇشەيتتى.
ٴۋالي حان ىشكى-سىرتقى ساياساتتا اكەسى ابىلايدىڭ ٴىسىن جالعاستىرىپ، قازاق حاندىعىنىڭ دەربەستىگىن ساقتاۋعا تىرىسقانىمەن ٴحىح عاسىردىڭ باسىندا قالىپتاسقان ساياسي احۋال وعان مۇمكىندىك بەرمەدى. رەسەي وكىمەتى قازاق دالاسىنداعى حاندىق باسقارۋ جۇيەسىن قۇلاتۋ ٴۇشىن بارلىق امالداردى قولداندى. ٴۋالي رەسەي، قىتاي جانە ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرى تولىق مويىنداعان سوڭعى قازاق حانى بولدى، ول قايتىس بولعاننان كەيىن، كوپ ۇزاماي پاتشا وكىمەتى ورتا جۇزدە حان سايلاۋدى مۇلدەم توقتاتتى.
قازاقتىڭ ۇلى عالىمى شوقان شىڭعىسۇلى ٴۋاليحانوۆ ٴۋالي حاننىڭ نەمەرەسى.
سىلتەمە:قازاقستاننىڭ وڭىرلىك قاسيەتتى نىساندارى. –استانا: فوليانت، 2017. –30-ب.
