Botagöz Türbesi – Kazak kızının ana toprağına, milletine sevgisinin, güzelliğin, vicdan temizliğinin anıtı, ulusal mimarinin bir eseridir. Aktobe eyaletinin Oiyl ilçesinin Kemer kırsal ilçesinin 40 km batısında yer almaktadır.
Botagöz hakkında bilgi "Oyıl" (2001), "Aktobe eyaletinin doğal ve tarihi ve kültürel mekanları" (2004), "Aktobe eyaletinin toponimik alanı" (2007), 13 ciltlik “Aktobe bölgesinin tarihi, kültürel ve doğal mirasının anıtları” bilimsel baskısının Oyıl’a özel 6. ciltinde sunulmaktadır.
Tama Eset Kötibarulının kızı, Acibay hâkimin gelini Botagöz batır (1719-1747) ülkemizi bir mızrak ucu ile düşmandan koruyan kahramanlardan biri. Botagöz’le alakalı Verilerin biri: Üstürt’te “Sam” kumunda kış geçiren Eset Batır Abilhayır hanın daveti üzerine elli ata binenleriyle beraber Orınbor’a yol alır. Bunu duyan düşmanlar fırsatı yakalayıp, gece karanlıkta huzurlu köye atları çalmaya saldırırlar. O anda acilen genç adamları bir araya getirebilen Botagöz, bir erkek gibi giymiş ve Kalmyklara aniden mücadele vermişler. Botagöz liderliğindeki grup özel taktikle düşmanları etraftan kovalar, hileler ve Kalmyk savaşçısı Kondı'yi ele geçirir. Düşmanlardan biri hayatta kalmaz. Kondı'yi yakalayan “adam”- Botagöz oldu” diye kahramanlığın açıklar.
Tarihsel olarak, Akketet Acibai bi, oğluna Eset Batır'in kızın ister ve Acibai bi'n oğlu Barsai ve Botagöz'un nikahlanır ve evlenirler. 1747 tavşan yılının ilkbaharı ile yazında bir damla bile yağmur yağmamış, hayvancı kazaklar zor durumda kalmışlar. Yol üzerinde Kulşıbay’dan geçen, adeta yorulan göç develerini çöktürür, yüklerini indirir ve dinlenir. Botagöz’e “deden çağırdı” diye haber gelir. Kapıdan girince eğilip selam veren, dizini büken geline yukarıdaki dedesi “Yeri doğru tespit etmiş gibisin kızım. Ama kuyucular su çıkaramıyor. Kürek çeker yeri sen gösterirsin” diye rica eder. Botagöz yayını alar ve birkaç karı-kızları kendiyle götürüp, su aramaya başlar. Çevresine göz atar ve vadinin kuru yerinden kamış görür. Kamışlı yerin sulu olacağını bilen kız kamışı çeker, su görünür.Kazıntıile iki-üç çeker ve duru kaynarın gözü açılır. Göç bu kaynardan su içer ve bu kaynar tarihta “Botagöz kaynarı” diye kalır.
Ama, Botagöz orada aniden hastalığa tutulup yıkılır. “Nazar değdi” diye yapılan bakım şifa olmuyor, Botagöz orada hayatını kaybeder.
Kaynak: Kazakistan'ın Bölgesel Kutsal Objeleri. - Astana: Foliant, 2017. ; Kutsal Kazakistan. Büyük 2. - Astana: 2018.-s.46
