Mahtum Baba сamii, Mangıstau ili, Tüpkaragan ilçesi, Fort-Şevçenko şehrinin 25 km doğusunda yer alan bir komplekstir. Eski zamanlarda burası Kanga Baba vadisi olarak adlandırılmış.
Kanga Baba vadisi, “Mangışlak” limanından Horezm ve Hiva'ya giden keravan yolundaki önemli bir yerleşim merkezi idi. Burası birçok gezgin ve araştırmacının dikkatini çekmişti. Anıtlar kompleksi, antik yerleşimlere uygun ve yavaş yavaş geniş bir vadiye dönüşen Üstirt'in güney yamacında yer almaktadır. Kompleksin çoğunluk kısmını (orta ve doğu kısım) eski Türkmen anıtları, esas olarak taş levhalar, "Koytaş" şeklindeki mezarlar; kutu-sandıktaş; içersine konulmuş mezartaşı bulunan tahta taşlardan yapılan çitler; ayrıca çevik oyuğu olan taş işaretler de yer almıştır. Makhtum Baba camii, Kıpçak-Oğuz döneminde kervansaray olarak kullanılmış ve daha sonraki yüzyıllarda bir okul-medrese olmuştur. Cami, büyük ve küçük hücrelerden oluşan çok odalı bir binadır.
İmam Hüseyin'in soyundan gelen Aziz Makhtum Baba, Mangışlak'a, Kurekal Türkmenlerinin yaşadığı eski Pers topraklarından gelmiştir. Çok geçmeden onun etrafına müridler toplanmaya başladı ve sayları da giderek artmıştı. O zaman Kanga bölgesinde hiç ağaç olmamış. Bir gün müridleri Mahtum Baba'ya gelerek, bahçede dolaşmak için izin isterler. Buna karşılık Mahtum Baba, "Bugün hiçbir yere gitmeyin, eğer yarına kadar yakın civarlardan bahçe bulamazsanız, o bahçeye girmene izin vereceğim" der. Müridler ona itaat ederler ve ertesi sabah yakın civardaki dağların hepsinin ağaçlarla dolu olduğunu gördüler. Bu acayıp manzaraya şaşıran onlar, Mahtum Baba'ya gelirler ve ellerini öperek, günahlarından dolayı pişman olurlar. Bundan sonra Mahtum Baba'nın müridlerinin sayısı artarak, birkaç bine ulaşmış. Mahtum Baba'nın ölümünden sonra bahçeler yok olmuş ve sadece birkaç dut ağacı hayatta kalmıştır.
Kaynak: 1. Kazakistan'ın Ülke Çapındaki Kutsal Objeleri. Nur-Sultan: Foliant, 2017,S. 345.
- Kutsal Kazakistan. 2. cilt,Nur-Sultan, 2018, S. 359.
