بوزوق قالاسى Vٴىىى-حVٴىىى عاسىرلاردا ٴومىر ٴسۇرگەن، بىرنەشە كەزەڭدەردەن تۇرادى. بوزوق قالاشىعى سارىارقانىڭ ورتاسىندا سولتۇستىك ٴسىبىر باسسەينى وزەندەرىنىڭ (ەسىل، سىلەتى، شىدەرتى) جانە ورتا ازييالىق (نۇرا، سارىسۋ) وزەندەرىنىڭ سالالارى تۇيىسكەن جەرىندە، ياعني ەسىل وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنداعى بۇزۇقتى كولىنىڭ شىعىس جاعالاۋىندا ورنالاسقان.
بوزوق قالاشىعىنىڭ قازاقستان استاناسى ٴۇشىن ونىڭ ەرتەدەگى دەرەگى رەتىندە ماڭىزى وتە زور. مىڭداعان جىلدار بۇرىن قازىرگى استانانىڭ ورنىندا اسكەري بولىمشەلەردىڭ پايدا بولۋى گەوستراتەگييالىق فاكتورمەن بايلانىستى، ول دالالى جىبەك جولىنىڭ كەرۋەندەرىن باقىلاۋعا ارنالعان بولۋى مۇمكىن. بۇل جەر شارۋاشىلىق يەلىكتەرگە، اسكەري ستراتەگييالىق پلاتسدارمعا، ساۋدا جولدارىن باقىلاۋعا ارنالعان بىرەگەي ورىن.
مەملەكەت باسشىسى ن.ٴا. نازارباەۆ ٴوز ەڭبەكتەرىندە «ورتاعاسىرلىق بوزوق قالاسىن اقمولانىڭ تۇپكى اتاسى دەپ ساناۋعا بولادى، ال ونىڭ سوڭعى مۇراگەرى قازىرگى قازاقستاننىڭ استاناسى – استانا قالاسى» دەپ جازعان
بوزوق قالاشىعى سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە سوزىلعان ٴۇش نەگىزدەلگەن توپتان تۇرادى (ورتالىق، سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك). قالاشىقتىڭ ورتالىق بولىگىن ٴۇش ٴتورتبۇرىشتى ورلار قۇرايدى. ٴارقايسىسى دۋالمەن قورشالعان كۆارتالدار ٴبىر-بىرىنە تىركەسىپ جاتىر.ٴۇش كۆارتالدىڭ تۇيىسكەن جەرىندە تىك بۇرىشتى الاڭ كەزدەسەدى.
قالا X-Xٴى عاسىرلاردا اۋماقتىڭ اكىمشىلىك جانە ساۋدا ورتالىعى، ٴارى ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى قىپشاق بيلەۋشىلەرىنىڭ اسكەري ورداسى بولدى. Xٴىىى-XV عاسىرلاردا قالاشىق ورنى قاسيەتتى، كيەلى سانالىپ، اقسۇيەكتەردى جەرلەيتىن ورىنعا اينالدى. ٴحىV عاسىردان باستاپ بوزوق قالاسى نۇرا-ەسىل ايماعىنىڭ يسلامدانعان ەليتالى رۋحاني ورتالىعى بولعان.
بوزوق ادامداردىڭ رۋحاني ومىرىندە دە ەرەكشە ماڭىزعا يە بولا باستادى. مۇسىلماندار اراسىندا كيەلى ورىن سانالىپ، بۇل جەردە قۇلشىلىق ەتىپ، ٴارۋاقتاردى ەسكە الىپ، اس بەرىلەتىن بولدى، ۇلتتىق ويىندار وينالىپ، جارىستار وتكىزىلىپ تۇردى. سونىمەن بىرگە تۇركى ۇعىمىندا «بوز» ٴسوزى بوز دالا، اق سەلەۋلى قۇتتى قونىس دەگەندى ايعاقتاسا كەرەك.
بوزوق قالاسى كونە داۋىردە باتىس پەن شىعىستى جالعاستىرعان اتاقتى جىبەك جولىنىڭ ەلەۋلى ورتالىقتارىنىڭ ٴبىرى بولسا، نۇر-سۇلتان بۇگىنگى باتىس پەن شىعىس وركەنيەتىنىڭ التىن كوپىرىنە اينالدى.
سىلتەمە: قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىساندارى. –استانا:
فوليانت، 2017. –101-104 بب.
