ۇكى بي كەسەنەسى – باتىس قازاقستان وبلىسى اقجايىق اۋدانى بازارتوبە وكرۋگىنە قاراستى قىزىلجار اۋىلىندا ورنالاسقان ەسكەرتكىش.
ۇكى بي تولەپۇلى (ت.ج.ب. – ولگەن جىلى شامامەن 1822) – كىشى ٴجۇزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىندە كوزگە ٴتۇسىپ، ەل ىستەرىنە بەلسەندى ارالاسقان باتىر، بي، شەشەن. ونىڭ قىزمەتى اتاقتى سىرىم باتىر زامانىنان باستاۋ الىپ، ايشۋاق، جانتورە، شەرعازى، بوكەي حانداردىڭ، قاراتاي، ورمان، ارىنعازى سۇلتانداردىڭ ەل باسقارۋ كەزىندەگى كۇردەلى تاريحي وقيعالارىمەن بايلانىسىپ، دامىدى. ايشۋاق حان تۇسىندا ستارشىن رەتىندە كوزگە ٴتۇسىپ، جانتورە حان تۇسىندا ورمان سۇلتان ٴتوراعالىق ەتكەن حان كەڭەسىنە مۇشە بولىپ، ەل باسقارۋعا تارتىلادى. سول تۇستا كىشى جۇزدە قالىپتاسقان شيەلەنىستى وقيعالاردىڭ ورتاسىنان كورىنىپ، ەل ىشىندەگى قارىم-قاتىناستى قالپىنا كەلتىرۋگە ۇمتىلدى.
ورىس ۇكىمەتىنىڭ وتارلاۋىنا ۇشىراعان قازاق جۇرتى يمپەرييانىڭ قۇيتۇرقى ساياساتىنا قارسى قويار ٴادىس-امالىن وزىنشە ٴتۇسىنىپ، وزىنشە پايىمدادى. رەسەي امىرىنەن شىعا الماعان جانتورە حاننىڭ ٴوز قازاعىنىڭ قولىنان اجال قۇشۋى سونىڭ كورىنىسى ەدى. ال جانتورەنىڭ ولىمىنەن سوڭ ۇكى ٴبيدى ۋاقىتشا حان كەڭەسىنىڭ ٴتوراعاسىنا ۇسىنۋدىڭ ٴوزى ونىڭ تۇلعالىق بولمىسىن مويىنداۋ بولاتىن. ورىنبور اكىمشىلىگى كىشى جۇزگە شەرعازىنى حان سايلاعان كەزدە دە ۇكى بي جاڭادان جاساقتالعان كەڭەسكە مۇشە بولىپ قالدى. حان كەڭەسشىسى بولا تۇرا، ۇكى ٴبيدىڭ جانتورە، شەرعازى حاندارمەن اراداعى كەيبىر كيكىلجىڭدەردىڭ ورىن الۋى سول كەزدەگى ساياسي كوزقاراستارىنىڭ اراسىنداعى الشاقتىققا بايلانىستى. پاتشا ۇكىمەتى بەكىتكەن كىشى ٴجۇز حاندارى ٴوز ۇستىنەن ورىنبور باسشىلىعىنا بىرنەشە رەت شاعىم تۇسىرسە دە، ۇكى بي ٴومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن حان كەڭەسشىسى قىزمەتىن اتقاردى.
ۇكى بي ٴوز داۋىرىندەگى بەلگىلى ٴھام بەدەلدى تۇلعالار قاتارىنان كورىنە ٴبىلدى. ورمان سۇلتان، حالىق قولداۋىنا يە بولعان قاراتاي، ارىنعازى سۇلتاندارمەن وتە جاقسى قاتىناستا بولدى. ونىڭ ورىنبور اكىمشىلىگىمەن، ورال كازاك-ورىستارىمەن بايلانىسى، كىشى ٴجۇزدى باسقارعان حان سۇلتاندارمەن، بەلگىلى بي، باتىر، ستارشىندارمەن اراداعى قارىم-قاتىناسى، بىرنەشە جىل ٴۇزىلىسسىز حان كەڭەسشىسى رەتىندە ەل الدىنا شىعىپ، بيلىك جۇرگىزۋى قايراتكەرلىك قارىمىن، ولكە تاريحىنان ويىپ ورىن الۋعا لايىقتى تۇلعا ەكەنىن ايشىقتاي تۇسەدى.
زامانىندا كىشى جۇزگە ايگىلى بولعان ۇكى ٴبيدىڭ سوزىنە توقتاماعان كىسى جوق دەيدى. ولكەتانۋشى ج.ابىلپەيىسوۆ: «ول ەكى يىعىنا ەكى كىسى مىنگەندەي نار تۇلعالى ٴىرى كىسى بولىپتى. جايىققا قازاق اتاۋلىنى جولاتپاي جانالعىش ازىرەيىلدەي تاپ بەرەتىن كازاك-ورىستار ۇكى بيدەن قايمىعىپ، اينالاسىنداعى ەلىنە قييانات جاساي الماعان»، – دەپ سيپاتتايدى.
سىلتەمە: قازاقستاننىڭ وڭىرلىك قاسيەتتى نىساندارى. –استانا: فوليانت، 2017. –184 ب.؛ جانىبەك اللايارۇلى. ۇكى بي جانە ونىڭ زامانى.dana.kaz@inbox.ru؛ قاسيەتتى قازاقستان. 2-توم. –استانا: 2018. –310-ب.
