ۇلكەن قىلۋەت – قوجا احمەت ياساۋي ٴومiرiمەن بايلانىستى تاريحي ورىن، جەراستى مەكەنi، سوپىلىق ورتالىق بولىپ سانالاتىن ورتاعاسىرلىق ساۋلەت ەسكەرتكiشتەرىنىڭ ٴبىرى. ۇلكەن قىلۋەت مەشىتى تۇركىستان وبلىسى ورتالىعى، قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنەن وڭتۇستىككە قاراي 150 م قاشىقتىقتا ورنالاسقان.
قىلۋەت قۇرىلىسى اۋقىمدى، توبەسى جايپاق ەتىپ جابىلعان، ەكى ەسىگى بار. جەراستى مەشىتىندە ٴۇش ەسىك بار. جالپى سانى 18 بولمەدەن تۇرادى. قىلۋەت ٴدىني راسىمدەرگە، شارۋاشىلىق جۇمىستارعا ارنالعان بولمەلەردەن تۇرادى. عيبادات ورنى بىرنەشە كەزەڭدە سالىنعان، ەڭ كونە بولىگى – گار (ٴحىى ع.) 4 م تەرەڭدىكتەگى شاعىن بولمە. قابىرعاسى مەن كۇمبەزى شارشى كىرپىشتەن قالانعان، كونە «بالقى» جۇيەسىمەن ورىلگەن. قابىرعالارىندا شىراعدان قويىلاتىن شاعىن قۋىستار بار. تار باسپالداق ارقىلى ناماز وقيتىن زالمەن جالعاسادى. سوڭعى زال تورتكۇل كولەمدى ٴۇي، توبەسىندە جەلدەتكىش شاڭىراعى بار. ارحەولوگييالىق زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي، كىشى جانە ورتا زالدار قىلۋەت قۇرىلىسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە (XV-XVII عع.)، ال باسقا قۇرىلىستار XVIII-XIX عع. سالىنعان.
پايعامبار جاسىنا جەتكەندە (63 جاس) قوجا احمەت ياساۋي مۇحاممەد پايعامبارعا كورسەتىلگەن قۇرمەت رەتىندە جەر استىنا ٴتۇسىپ، وسى «قىلۋەت» مەشىتتە قالعان ٴومىرىن وتكىزگەن. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، «قىلۋەت» ٴسوزى ارابشا «حالۋاتۋن»، ياعني جالعىز، وڭاشالانۋ دەگەن ماعىنادان شىعىپ، جاراتۋشىعا دۇنيەدەن بولەك، وڭاشا وتىرىپ قۇلشىلىق جاسايتىن ورىن دەگەن ماعىنا بەرەدى. جامان ادەتتەردەن ارىلتۋدى، قۇتقارۋدى «قىلۋەت» دەيدى. قوجا احمەت ياساۋي وسى قىلۋەتتە كوپتەگەن شاكىرتتەر تاربيەلەپ، ديۋاني حيكمەت سيياقتى ەڭبەكتەرىن جازىپ قالدىرادى.
قوجا احمەت ياساۋي ٴومىر سۇرگەن ٴحىى عاسىر تۇسىندا سوپىلىق ٴىلىمنىڭ قاراپايىم حالىق قانا ەمەس، ٴىرى ٴدىن وكىلدەرى مەن بيلەۋشى توپ وكىلدەرى دە مويىنداعانىن، يسلام ٴدىنىنىڭ تۇركى حالىقتارى اراسىندا تارالۋى مەن ورنىعۋىنا ۇلكەن اسەر ەتكەنى بايقالادى. قوجا احمەت ٴياساۋيدىڭ شاكىرتى ٴارى تۋىسى ٴماۋلانا سافي اد-دين ورىن قويلاقىنىڭ «ناسابناما» قولجازبا شەجىرەسىندە احمەت ٴياساۋيدىڭ اكەسى يبرايىم شايىقتىڭ ٴوزى وتىزعا جۋىق «قىلۋەت» مەشىتىنە شاكىرت باۋلىعانىن ايتادى. ال قوجا احمەت ٴياساۋيدىڭ ٴوزى ەلۋدەن اسا «قىلۋەت» جۇمىسىنا باسشىلىق جاساپ، ٴتول شاكىرتتەرىن شارتاراپقا ٴدىني ٴبىلىم بەرۋ ٴۇشىن اتتاندىرىپ وتىرعاندىعى ايتىلادى. قىلۋەتتە ادامدار جازعى شىلدە مەن قىسقى شىلدەدە (25 جەلتوقسان – 5 اقپان ارالىعى) ٴتۇسىپ، وندا قىرىق كۇن ٴدىني ٴبىلىمىن جەتىلدىرىپ، قىرىق ٴبىرىنشى كۇنى شىعاتىندىعىن اتاپ وتكەن.
سونىمەن قاتار، اتالمىش قولجازبادا سادر شايىقتىڭ بالاسى دانىشپەن زارنۇقي (قوجا احمەت ٴياساۋيدىڭ ٴىنىسى ٴارى شاكىرتى) «تۇركىستاندا قىرىق جىل قىلۋەت مەشىتىندە قىزمەت ەتىپ، ۇستازى قوجا احمەت ياساۋي ونى وتىرارعا جىبەرىپ، وندا قىرىق جىل قىلۋەت مەشىتتەرىن باسقارىپ، جەتپىس جىل قىزىرمەن سۇحباتتا بولعاندىعىن جانە وتىراردا ماڭگىگە تىنىس تاپقاندىعىن» جازادى.
سىلتەمە: قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىساندارى. –استانا: فوليانت، 2017. –210 بب.؛ https://abai.kz/post/60343.
