جاۋكە نازارعۇلۇلى كەسەنەسى قوستاناي وبلىسى ارقالىق قالاسى ماڭىنداعى ەكىدىڭ قۇرىلىستارىنىڭ ارالىعىندا ورنالاسقان. جاۋكە باتىردىڭ ۇرپاقتارى 1995 جىلى تابيعي تاستان جاڭا مازار كوتەردى.
جاۋكە نازارعۇلۇلى (1822-1904) – رەسەي يمپەريياسىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا قارسى كۇرەسكەن كەنەسارى، ناۋرىزباي باستاعان ۇلت-ازاتتىق قاھارماندارىنىڭ ٴبىرى، باتىر، قولباسشى. امانگەلدى اۋدانى اقشىعاناق قونىسىندا دۇنيەگە كەلگەن. جاۋكە كىشكەنتايىنان نامىسقوي، ٴور مىنەزدى بوپ وسسە كەرەك. بىربەتكەيلىگى، ادامگەرشىلىگى، قايسارلىق پەن وجەتتىگى باتىرلىققا ۇلاسقان. ەل اۋزىنداعى اڭىز-اڭگىمەنىڭ بىرىندە: «بالا جاۋكە ٴىنىسى جەمەڭكەمەن اڭعا شىعادى. اۋىلدان ەداۋىر ۇزاپ كەتكەن بالالار ەكى ايىرىلعان جولعا ٴتۇسىپ ەكى جاققا كەتەدى. سودان ۋادەلى جەرگە كەلگەن جاۋكە باۋىرىن ٴبىراز كۇتىپ وتىرادى دا «قوي، بولماس» دەپ ىزدەۋگە شىعادى. كوز ۇشىندا قوس شوقتال كورىنەدى. جاقىنداپ كەلگەندە سويلەرگە ٴتىل جوق، شۇبەرەكتەي بوزارعان ٴىنىسىن جانە ونى ارباپ تۇرعان ادامنىڭ بالتىرىنداي سۇر جىلاندى كورەدى. قولىنداعى سەگىز ٴورىمدى قارا قامشىمەن وسىپ كەپ وتكەندە، الگى سۇر جىلان قاق ٴبولىنىپ، يرەتىلىپ كەتە بارادى. وسى سەگىز ٴورىمدى قارا قامشى كەيىن ەس توقتاتىپ، ەل اعاسى اتانعاندا دا جاۋكە ورداسىنىڭ قاق تورىندە تۇرادى ەكەن»، – دەيدى.
جاۋكە باتىر كەنەسارى اسكەرىنىڭ قۇرامىندا سوعىسقا 16 جاسىنان باستاپ قاتىسقان. ول 1838 جىلى اقمولا بەكىنىسىن باسىپ الۋدا ەرەكشە كوزگە تۇسكەن. كەيىننەن اقتاۋ، ور بەكىنىستەرىن باسىپ العان. 1842 جىلى يمان مەن جاۋكە باتىرلاردىڭ ارقاسىندا كەنەسارى قاسىمۇلى تورعاي جاعالاۋىندا قىستاپ شىعادى. كەيىننەن كەنەسارى حاننىڭ ورداسى وسى جەرگە كوشىرىلەدى. كەنەسارى ساربازدارىنىڭ وتارشىلدارمەن ولكەيەك وزەنىنىڭ بويىنداعى، تولىباي، بالاپان مەكەندەرىندەگى قاقتىعىستارىندا، رەسەي ۇكىمەتىنىڭ جاندايشابى احمەت ٴجانتورين وتريادىنا قارسى 1844 جىلعى سوعىستا، ەكاتەرينسك ستانتسيياسىنا شابۋىل كەزىندە ەرەكشە كوزگە تۇسكەن.
حالىق قامىن ويلاعان باتىر قارا قىلدى قاق جارعان ادىلدىگىمەن، اقىل-پاراساتىمەن دە ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن. قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن بوستاندىعى ٴۇشىن ەلىن، حالقىن قورعاعان باتىر بارلىق سانالى عۇمىرىن ەل بىرلىگى ٴۇشىن ات ۇستىندە وتكىزگەن، سىرتقى جاۋلاردان ەلدى قورعاعان.
بەلگىلى تاريحشى ەرمۇحان بەكماحانوۆتىڭ «كەنەسارى قاسىمۇلى باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى» اتتى زەرتتەۋىندە جاۋكە باتىردىڭ ەسىمى اتالىپ، جازۋشى ٴىليياس ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەر» رومان-تريلوگيياسىندا، اقىن نۇرحان احمەتبەكوۆتىڭ «قارعا» داستانىندا جاۋكە باتىردىڭ كوركەم تۇلعاسى سەنىمدى ورنەكتەلگەن. تۋعان جەرى سارىتورعاي اۋىلىندا جاۋكە باتىردىڭ ەسكەرتكىشى، امانگەلدى اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا يمان، جاۋكە جانە قوشقار باتىرلارعا مەموريالدىق-كومپوزيتسييالىق ەسكەرتكىش قويىلعان. امانگەلدى اۋدانى ورتالىعىنداعى ٴبىر كوشە جاۋكە باتىردىڭ ەسىمىمەن اتالادى.
سىلتەمە: قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىساندارى. –استانا: فوليانت، 2017. –374-375-بب.؛ كەنجەالين ج. ەر جاۋكە مىنبەگەنمەن التىن تاققا. –الماتى: قازاقپارات، 2012. –534 ب. قاسيەتتى قازاقستان. 3-توم. –استانا: 2019. –218-ب.
