قىزىلوردا وبلىسى جالاعاش اۋدانى اقىر اۋىلىنان وڭتۇستىگىنە قاراي 30 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاڭادارييانىڭ وڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان. حرونولوگييالىق مەرزىمى:V-XVII عع.بۇل – سەلجۇكتەر ديناستيياسىنىڭ العاشقى كوتەرىلۋ كەزەڭىندە جانە حورەزم-وعىز قاتىناستارىنىڭ تاريحىندا باستى ٴرول اتقارعان قالا.ساۋداگەرلەر پايدا تابۋ ماقساتىمەن كەلەتىن بازارى بولعانىن، ٴحى عاسىردا ارال تەڭىزى جەنت تەڭىزى اتالىپ، مۇندا انادولى تۇرىكتەرىنىڭ اتاسى سەلجۇك جەرلەنگەنى ايتىلعان.
جازبا دەرەكتەردە قالانىڭ وعىز-قىپشاق يەلىگىندە، 1138-1152 جج. قاراحانيدتەر بيلىگىندە بولعاندىعى جازىلعان. ورتاعاسىرلىق «حۋدۋد ٴال الام» اتتى ەڭبەكتە جەنتتىوعىز قالاسى رەتىندە كورسەتەدى. 1220 جىلى قالانى موڭعول اسكەرى جاۋلاپ العان، ٴبىراز ۋاقىت شىڭعىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلى جوشىنىڭ ورداسى بولادى.
موڭعول شاپقىنشىلىعىنان كەيىن جەنت قالاسى قايتا جاندانىپ، سىر وڭىرىندەگى ٴىرى مادەني-ەكونوميكالىق ورتالىققا اينالدى. قالادا اقشا سارايى جۇمىس ىستەپ، كۇمىس جانە مىستان سوعىلعان تەڭگەلەر شىعارىلدى. «موڭعول شاپقىنشىلىعىنا دەيىن جەنت ۇلكەن قالا بولاتىن.
سىردارييا ٴوڭىرىنىڭ ۇلكەن زەرتتەۋشىسى، ەتنوگراف عالىم س.پ.تولستوۆ العاش رەت 1946 جىلى جەنت قالاسىنىڭ ورنىن كورسەتىپ، ۇستىڭگى بەتىنەن جيناعان دەرەكتەر بويىنشا، ونىڭ جاسىن ٴحىى-حVٴى عع. دەپ تۇجىرىمدادى. ونىڭ پىكىرىنشە، ٴحىى-ٴحىىى عع. جەنت حورەزم مەملەكەتىنىڭ قالاسىنىڭ ٴبىرى بولعان.
سىلتەمە: قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىساندارى. –استانا:فوليانت، 2017. –125-127 بب.
