كەسەنە قىزىلوردا وبلىسى شيەلى اۋدانىنا قاراستى 20 رازەزدە، جولەك اۋلىنان 7 شاقىرىم جەردەگى تەمىر جول تورابىندا ورنالاسقان.
وقشى اتا كەسەنەسى – وعىز زامانىنىڭ (ٴحى ع.) ەسكەرتكىشى، باتىردىڭ باسىنا قويىلعان كيەلى كەسەنە. سىر وڭىرىنەن شىققان باتىر، كورىپكەل اۋليە تۇلعا. شىن ەسىمى – يبراھيم، لاقاپ اتى – كوگەنتۇپ، وقشى – مەرگەندىگى ٴۇشىن حالىق قويعان ەسىم.
سىر ٴوڭىرىن زەرتتەگەن اۋەلبەك قوڭىراتباەۆ زەرتتەۋلەرىندە وقشى اتانى قورقىت جىرلارىنداعى وقشى ەسىمىمەن بايلانىستىرىپ، ناقتى تۇلعا وعىز باتىرى رەتىندە تانىعان. «قورقىت اتا» كىتابىنىڭ سوڭعى12 جىرىندا قىر قىپشاقتارى ارۋز، ونىڭ ٴىنىسى دونباز تۇركىمەندەرگە (قازانعا) قارسى باس كوتەرگەن. بۇل سوعىستا ارۋزدىڭ جاردەمشىلەرى – امەن، رۋستەم، اقساق وعىزدىڭ بالاسى وقشى بولىپ كورىنەدى. اقساق وعىزدىڭ بالاسى وقشى اتا قازان اسكەرىنە وق دايىندايتىن ۇستا بولعان ەكەن. بەستام – سول وقشىنىڭ ۇستاحاناسى بولعان. بۇل تاريحي تۇلعالار «كورۇعلى» جىرىندا دا كەزدەسەدى.
اڭىز بويىنشا، وقشى اتا بيدايمەن اتقاندا ٴدال تيگىزىپ، كەۋدەنى تەسىپ وتەدى ەكەن. جاس كەزىندە جەتىم قالىپ، ٴبىر شال مەن كەمپىرگە وكىل بالا بولادى. بىردە ول اسىراپ العان اتا-اناسىنان قوجا احمەت ياساۋيگە سالەم بەرىپ قايتۋعا سۇرانادى. سول زاماندا وعىز حانى ەلدىڭ اراسىنان سالىق جيناۋمەن قاتار، كەزەكپەن ٴار جۇرتتان ٴبىر قىزدان الىپ كەلۋدى تالاپ ەتكەن ەكەن. اتا-اناسى وقشى اتامىزعا «سەن كەتكەندە قارىنداسىڭدى حان الىپ كەتسە، ٴبىزدىڭ كۇنىمىز نە بولادى؟» دەيدى. سوندا ٴولى: «مەنىڭ اتىمدى ٴۇش مارتە ايقايلاپ ايتساڭىز بولدى، زاماتىندا وسى جەرگە كەلەمىن» دەيدى. ايتقانداي، مەجەلى كۇن كەلىپ حان مەن نوكەرلەر وقشا اتا تۇراتىن قونىسقا كەلەدى. ٴدال وسى كەزدە اكەسى ول كىسىنىڭ اتىن ٴۇش مارتە ايقايلاپ ايتقاندا، حان اتتىڭ ۇستىنەن اۋىپ، جەرگە قۇلاپ تۇسەدى. اركىم «حاننىڭ كوزىن مەن قۇرتتىم» دەپ داۋرىعىپ جاتادى. «حالايىق، بوستان-بوسقا داۋرىعا بەرمەيىك، حاندى كىمنىڭ اتقانىن جۇرەگىنە قادالعان ارپانىڭ قىلتىعىنان اڭعارۋعا بولادى. ەگەر ونىڭ كوزىن مەن قۇرتقان بولسام، ونىڭ جۇرەگىندە ارپانىڭ قىلتىعى بولۋى ٴتيىس» دەيدى وقشى اتا. راسىندا دا، ٴدال سولاي بولىپ شىققان. جەرگىلىكتى جۇرت جىگىتتىڭ تەگىن ادام ەمەستىگىن ۇعىنىپ، وعان قۇرمەت كورسەتەدى.
وقشى اتا كەسەنەسى – جەتى اۋليە جەرلەنگەن قورىم. وقشى اتا قورىمىندا وقشى اتا، عايىپ اتا، قىش اتا، بەرىرەكتەگى ەسابىز اتا، اسان اتا، كىتاپ اتا، قابىل اتا جەرلەنگەن وعىز-قىپشاق ٴداۋىرىنىڭ مۇراسى رەتىندە باعالانادى. سوڭعى كەزدەگى تاريحي ماعلۇماتتارعا جانە ٴا.قوڭىراتباەۆتىڭ تۇركى ەلىنىڭ تاريحىنا بايلانىستى ەڭبەكتەرىندە سۋفيزم اقىنى، ۇلى عۇلاما قوجا احمەت ٴياساۋيدىڭ باسىنا اقساق تەمىر ٴحىV عاسىردا الىپ كەسەنە سالعانعا دەيىن وقشى اتا جەرلەنگەن مازار سىر بويىنىڭ داڭقتى ازاماتتارىن قوياتىن ۇلتتىق پانتەون ەدى دەگەن پىكىرلەر بار.
سىلتەمە: قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىساندارى. –استانا: فوليانت، 2017. –268-270 بب؛ وقشى اتاداعى 7 اۋليە / قۇراست. ق.ماحانبەت. –قىزىلوردا: قىزىلورداپوليگراف، 2003. –87ب.؛ قاسيەتتى قازاقستان. 3-توم. –استانا: 2019. –332-ب.
