جانقوجا نۇرمۇحاممەدۇلىنا ەسكەرتكىش-كەسەنە 1992 جىلى قىزىلوردا وبلىسى قازالى اۋدانى قازىرگى ايتەكە بي كەنتىندە ورناتىلدى. باتىردىڭ جەرلەنگەن جەرى – قازالى اۋدانىنداعى كاۋكەي اۋىلىنان 150 شاقىرىم جەردە.
جانقوجا نۇرمۇحاممەدۇلى (1795-1859) – قازاق حالقىنىڭ ەل ازاتتىعى جولىندا كۇرەسكەن اتاقتى باتىرلاردىڭ ٴبىرى. اتاسى كيىكباي ٴابىلقايىر حاننىڭ باتىرى ٴارى ٴبيى بولعان. ال اجەسى ٴتاجى قالماقپەن دە ورىستارمەن دە شايقاسىپ وتكەن، ولگەندە دە «تابانىم تىرەپ جاتسىن» دەپ اياعىن ورىنبورعا قاراتىپ كومۋدى وسيەت ەتكەن اتاقتى ەسەت باتىردىڭ جالعىز قىزى.
ەل اۋزىنداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا، جانقوجانىڭ باتىرلىق داڭقى ەرتە شىققان. 1830 جىلدىڭ كۇزىندە سوزاق بەكىنىسىن قورشاۋعا الىپ، كومەككە كەلگەن قوقاندىق تاعان پالۋاندى جەكپە-جەكتە قولعا تۇسىرەدى. ودان سوڭ جاساقتارىمەن بەكىنىستىڭ داربازاسىن بۇزىپ كىرىپ، سوزاقتى باسىپ الادى. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا، جانقوجا قوقان حاندىعىنىڭ شىمقورعان، قوسقورعان، كۇمىسقورعان ٴتارىزدى بەكىنىستەرىن دە تالقاندايدى. حيۋا حاندىعى اللاقۇل حاننىڭ تۇسىندا 1835 جىلى قۋاندارييانىڭ باتىسىنداعى قۇرتوبە دەگەن جەرگە بەكىنىس سالىپ، وندا 200 اسكەر ۇستايدى. سىردىڭ تومەنگى ساعاسىنداعى قازاقتاردى تارتىپكە كەلتىرۋ ٴۇشىن حيۋا بەگى باباجاننىڭ جىبەرگەن ادامى – تۇرىكمەن ايمۇحامەد پالۋاندى 1836 جىلى اقيرەك دەگەن جەردە جانقوجا جەكپە-جەكتە ولتىرەدى. جانقوجا بۇدان كەيىن دە سىر بويىنداعى قازاقتاردى حيۋالىقتاردىڭ ەزگىسىنەن قۇتقارۋ ٴۇشىن ولاردىڭ بەكىنىستەرىنە ٴجيى-ٴجيى شابۋىل جاساپ وتىردى.
ەل اۋزىندا جانقوجا باتىردىڭ سوزاق قامالىن الماققا كەلگەن قازاقتىڭ سوڭعى حانى – كەنەسارى قولىمەن بىرىگىپ جاساعان شابۋىلدارى جونىندە ٴبىراز اڭگىمە ساقتالعان. باتىر وسى جولى اۋەلى ٴوزىنىڭ جىگىتتەرىمەن سوزاق قامالىنا كومەككە كەلە جاتقان قوقان اسكەرىنىڭ الدىنان شىعىپ، ولاردى تالقانداپ، كەرى قۋىپ جىبەرەدى. سودان سوڭ سوزاققا قايتا ورالىپ، كەنەسارى قولىمەن تىزە قوسىپ، قامالدى الادى. قامالدىڭ قاقپاسىن بۇزىپ، الدىمەن ىشكە كىرگەن وسى جانقوجا باتىردىڭ ساربازدارى بولىپتى.
پاتشا ۇكىمەتىنىڭ اسكەري اكىمشىلىگى جانقوجا نۇرمۇحامەدۇلىنىڭ كوزىن جويۋ ٴۇشىن ەلىكەي قاسىموۆ باستاعان ارناۋلى جازالاۋشى اسكەر جىبەردى. 1860 جىلى جازالاۋشى اسكەر قىزىلقۇمنىڭ ىشىندەگى جانقارا كولىنىڭ باسىندا وتىرعان جانقوجا باتىردىڭ اۋىلىن قورشاۋعا الدى. قاندى شايقاستىڭ بارىسىندا 80-نەن اسقان جانقوجا باتىر جازالاۋشىلاردىڭ وعىنان قازا تاپتى.
سىلتەمە: قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىساندارى. –استانا: فوليانت، 2017. –354-354 بب.؛ قاسيەتتى قازاقستان. 3-توم. –استانا: 2019. –299-ب.
