دۋلىعالى مەشىتى قاراعاندى وبلىسى ۇلىتاۋ اۋدانى، اششىلى وزەنىنىڭ بويىندا، قارساقپاي كەنتىنەن 135 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. سىرتى قىزىل كىرپىشتەن قالانعان 24 بولمەدەن تۇراتىن مەشىت-مەدرەسەنى دۋلىعالى، اششىلى وزەندەرىنىڭ بويىن مەكەندەگەن قۇلمۇحامبەت ارىستانبايۇلى (شامامەن 1902-1906) سالدىرعان.
قۇلمۇحامبەت ارىستانبايۇلى يشان اسا ٴدىندار، ونەرلى، دارىندى تۇلعا بولعان. اكەسى ونى جاس كەزىندە ارابشا ٴتىل سىندىرۋ ٴۇشىن بۇحارا، سامارقاندقا وقۋعا جىبەرەدى. سول جەردەن قۇران-قاري جانە يشان دارەجەسىندە حاتىم-شارت الادى. سول ەلدىڭ ٴىرى ورتالىعىنداعى ٴبىر مەشىتتە قىزمەت قىلىپ، تاجىريبە جينايدى. سونىمەن بىرگە مەديتسينا، زەرگەرلىك، ۇستالىق، اعاش شەبەرى، قۇرىلىس سالاسىن قوسا مەڭگەرەدى. جات جەردە ٴجۇرىپ جيعان-تەرگەن ونەرىن ەلگە ۇيرەتۋگە ۇمتىلعان ول ەلگە ون التى جىلدان كەيىن ٴبىر-اق ورالادى. ەلدە يشان مەشىت-مەدرەسە سالدىرىپ، بالا وقىتادى، حالىقتىڭ ٴدىني ساۋاتىن اشۋعا كومەكتەسەدى.
مەشىتتى سالعان بەردىكەي تالپاق دەگەن شەبەر. مەشىت جوباسىن بۇقارا ۇلگىسىمەن 9 كۇمبەزدى قىلىپ قۇلمۇحامبەت يشاننىڭ ٴوزى سىزىپتى. ٴار كىرپىشتى قۇيۋعا اتسالىسىپ، ونىڭ بەتىنە ارابشا جازۋ ٴتۇسىرىپ، ويۋ-ورنەكتەرمەن اشەكەيلەۋدى باستى نازاردا ۇستاعان. يشان كەسەك قۇياتىن قالىپتى ٴوزى ٴۇش جىل شاپقان ەكەن. كەسەك كۇيدىرەتىن پەش سالۋعا دا قاتىسىپتى. قالىپتىڭ دايىن بولۋ بارىسىنا قاراي ۋاقىت وتكىزبەي، دەرەۋ كەسەك قۇيىپ، كۇيدىرىپ وتىرعان. مەشىتتەن كەيىن 24 بولمەلى مەدرەسە سالادى. توبە جاباتىن اعاشتى، ەدەندىك تاقتايدى وگىز جەگىلگەن اربامەن امانقاراعاي، ناۋىرزىمنان تاسىعان. قۇرىلىس 1920 جىلى بىتەدى. وعان دەيىن بالالار مەشىتتە وقيدى. ارنايى شاقىرىلعان عاليۋللا دەگەن تاتار ورىسشا ٴدارىس بەرەدى. 1916 جىلى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس باستالعاندا قىپشاق رۋىنىڭ باس كوتەرەر ازاماتتارى وسىندا باس قوسىپ، الداعى جوسپارلارىن قۇرعان دەگەن اقپاراتتار بار.
1937-1938 جىلدارعا دەيىن مەشىت ساۋ كۇيىندە ساقتالىپ، ودان كەيىن كىرپىشتەرى كولحوزعا الىنىپتى. قۇلمۇحامبەت يشان 1916 جىلعا دەيىن قايتىس بولسا كەرەك. ونىڭ يگى ٴىسىن جالعاستىرۋشى ابدراحمان يشان، بىرماعامبەت يشان دەگەن ادامدار بولعان.
سىلتەمە: قازاقستاننىڭ وڭىرلىك قاسيەتتى نىساندارى. –استانا: فوليانت، 2017. –253-ب.؛ قاسيەتتى قازاقستان. 3-توم. –استانا، 2019. –136-ب.
