يساتاي حازىرەت مەشىتى – اقتوبە وبلىسى ىرعىز اۋدانى جايساڭباي اۋىلىنان 7 شاقىرىم وڭتۇستىك-شىعىستا ورنالاسقان ەسكەرتكىش. مەشىتتى العاش رەت 1983 جىلى قازكسر تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ قوعامىنىڭ ارحيتەكتۋرا-ونەرتانۋ ەكسپەديتسيياسى (جەتەكشىسى – س.ٴاجىعالي) زەرتتەدى. يساتاي مەشىتى تۋرالى س.ٴاجىعاليدىڭ «كوشپەندىلەر ساۋلەتى ەۋرازييا تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ فەنومەنى» اتتى مونوگرافيياسى مەن «ەسكەرتكىشتەر – ەل تاريحى» اتتى كىتاپتا اقپاراتتار بەرىلىپ، 1984 جىلى جەرگىلىكتى ماڭىزى بار تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشى ەسەبىندە مەملەكەتتىك قورعاۋعا الىنعان.
ەل اۋزىنداعى ايتىلعان تاريحتا مەشىتتى شومبال دەگەن بايدىڭ بالاسى اعىمباي حح عاسىردىڭ باسىندا اكەسىنە ارناپ سالدىرعان. جىعا دەگەن ۇستا، شاكىرتتەرى بيسەنعالي، حاسەنمەن بىرگە كىرپىشتەردى سول جەردە قۇيىپ، كۇيدىرىپ مەشىت قۇرىلىسىنا پايدالانعان. مەشىت ەكى بولمەدەن: كىرەر اۋىز جانە ۇلكەن بولمەدەن تۇرعان. كىرەر اۋىزداعى بولمەدە كىتاپ قوياتىن سورەلەر بولعان. قابىرعالارى شيكى قام كەسەك پەن كۇيدىرىلگەن قىزىل كىرپىش ارالاستىرىلىپ قالانعان. مۇنارا بولمەلەرگە جاپسارلاس بولەك سالىنعان. كونۋس ٴتارىزدى مۇنارانىڭ باسىنا كىرپىشتەن ورىلگەن اينالما باسپالداق ازان شاقىراتىن ورىنعا الىپ شىعادى.
مەشىت قۇرىلىسى اياقتالعان سوڭ ىرعىز ۋەزى اقساقال-ٴتاۋىپ بولىسى ساۋدابەك ٴساتبايۇلى يساتاي ساتىپالدىۇلىن (شامامەن 1860-1930) تەمىر ۋەزىنەن الدىرىپ، وسى مەشىتكە يمام ەتىپ تاعايىندايدى. 1930 جىلى 8 ناۋرىز كۇنى قىزىل ۇكىمەت بەلسەندىلەرى مەشىتتى مەملەكەت قاراماعىنا الىپ، قويما رەتىندە پايدالانۋدى تالاپ ەتەدى. مۇقاتاي احۋن، ايجارقىن، تۇمەنباي حان سيياقتى ەلگە ىقپالدى ادامدار مەن يساتاي احۋن 400-دەن اسا ادامدى جيناپ، بۇل قيياناتقا قارسى شىقتى. قىزىلوردادان پۋلەمەتپەن قارۋلانعان، اقاەۆ باستاعان 15 قىزىل اسكەر، ىرعىزدان 50-60 قارۋلانعان توپ كوتەرىلگەن حالىقتى قارۋ كۇشىمەن باسىپ، جوعارىدا اتالعان كوتەرىلىسشىلەردىڭ باسشىلارىمەن بىرگە يساتاي دا قازا تاپتى. ٴسويتىپ 30-جىلدارداعى «ىرعىز كوتەرىلىسىنىڭ» باستاۋىندا يساتاي احۋن بولدى.
سىلتەمە:قازاقستاننىڭ وڭىرلىك قاسيەتتى نىساندارى. –استانا: فوليانت، 2017. –136-ب.؛ 2. قاسيەتتى قازاقستان. 2-توم. –استانا، 2018. –67-ب.
