كەرۋەن ساراي (مەشىت، ساۋدا ورىندارى، جارمەڭكە كوميتەتىنىڭ ٴۇيى، مۇنان ٴارى كەشەن) اقتوبە وبلىسى ويىل اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان. كەشەن تۋرالى پ.س.پاللاس، فالك، گ.گەورگي، پ.ي.رىچكوۆ، ە.بەكماحانوۆ ٴوز جازبالارىندا ماڭىزدى مالىمەتتەر قالدىرعان. كەشەندى جان-جاقتى زەرتتەۋ جۇمىستارى 1973 جىلى باستالىپ، 1982 جىلى جەرگىلىكتى ماڭىزى بار تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشى رەتىندە مەملەكەتتىك قورعاۋعا الىندى.
كەشەننىڭ العاشقى اتاۋى – «كوكجار جارمەڭكەسى». كوكجار جارمەڭكەسى – باتىس قازاقستاندا حالىق ونەرى مەن مادەنيەتىن ناسيحاتتاۋعا مول مۇمكىندىك تۋعىزعان، قازاقستان بويىنشا 13 جارمەڭكەدەن ٴىزى قالعان، ارحيتەكتۋراسى ساقتالىپ، جويىلماعان تاريحي ەسكەرتكىش.
كوكجار جارمەڭكەسى تۋرالى ەرەجەلەردى 1866 جىلى 7-قىركۇيەكتە رەسەي ىشكى ىستەر مينيسترلىگى بەكىتىپ، رەسمي تۇردە 1867 جىلى كوكتەمدە ورال وبلىسى، تەمىر ۋەزىنە قاراستى قازبەك بي بولىسىندا اشىلعان. 1867 جىلى جارمەڭكەگە 137 ساۋداگەر كەلىپ قاتىستى. وعان شامامەن 250 مىڭ سومنىڭ تاۋارلارى اكەلىنىپ، ونىڭ 100 مىڭ سومنان استامى ساتىلدى جانە ايىرباستالدى. جارمەڭكەدە 20 مىڭعا دەيىن ٴارتۇرلى مال ساتىپ الىندى. كوكجار جارمەڭكەسى جىلىنا 2 رەت (15 مامىر – 15 ماۋسىم جانە 15 قىركۇيەك – 15 قازان) ٴوتىپ وتىرعان. 1893 جىلى جارمەڭكە جانىنا ويىل مەشىتى سالىنعان. جارمەڭكەگە سولتۇستىكتەن ورىنبور، سارىتاۋ، سامارا قالالارىنان ورىس، تاتار ساۋداگەرلەرى كەلىپ ساۋدا جاساپ ىشكى بايلانىس ورناتسا، وڭتۇستىكتەن حيۋا، بۇقارا، تۇركمەنستان جانە اۋعانستان، يران ەلدەرىمەن سىرتقى بايلانىس ورناتىپ، وسى اتالعان وڭىرلەردەن كەرۋەندەر اعىلىپ كەلگەن.
كوكجار جارمەڭكەسىنەن تايسويعان – ماقات – گۋرەۆ، استراحان – سولتۇستىك كاۆكاز، ٴازىربايجان، يران ەلدەرىنە مال جانە مال ونىمدەرى جونەتىلگەن. 1867 جىلى جارمەڭكەگە 60 تاتار، 33 ورىس جانە 22 ورال كازاكتارى قاتىناسقان. ورال وبلىستىق باسقارماسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورى، گەنەرال-مايور ۆەرەۆكيننىڭ ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورىنا بەرگەن مالىمەتىنە قاراعاندا، 1867 جىلى جارمەڭكەنىڭ العاشقى وتكىزىلگەن ورىنى ساۋدا ٴىسىنىڭ تالاپتارىنا ونشا ساي ەمەس بولعاندىعىنا بايلانىستى جارمەڭكە 1869 جىلى ويىل بەكىنىسىنىڭ جانىنا – بارقىن شاتقالىنا كوشىرىلگەن. رەسەي ستاتيستيكالىق كوميتەتىنىڭ 1911 جىلعى دەرەكتەرى بويىنشا، كوكجار جارمەڭكەسىنىڭ تاۋار اينالىمى 2 ملن 140 مىڭ سومعا جەتكەن.
سىلتەمە: قازاقستاننىڭ وڭىرلىك قاسيەتتى نىساندارى. –استانا: فوليانت، 2017. –125-ب.؛ قاسيەتتى قازاقستان. 2-توم. –استانا، 2018. –69-ب.
