كەسەنە قوستاناي وبلىسى امانگەلدى اۋدانىنىڭ امانتوعاي اۋىلىنىڭ ماڭىندا، قارىنسالدى وزەنىنە جاقىن جەردە ورنالاسقان ٴدىني نىسان. قۇتان اۋليەنىڭ ۇرپاقتارى كەسەنەنى 2008 جىلى جاڭادان كوتەردى.
قۇتان (شىن ەسىمى قۇتتىباي) اتالىقۇلى (شامامەن 1670–1790) – اۋليە، كورىپكەل، ەمشى، ەلشى، بي. ۇلىتاۋ وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى اتالىق جاڭگىر حان كەزىندە تانىمال باتىر بولعان. قۇتان باباعا بالا كەزىنەن اۋليەلىك قونعان. بارلىق سانالى عۇمىرىن حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا ارناپ، ەلدىڭ، جەردىڭ تاعدىرىنا ارالاسقان. ابىلاي حان زامانىندا قۇتان اۋليە حاننىڭ كەڭەسشىسى، بي بولعان.
تاريحي دەرەكتەردە تاۋكە حان ەل استاناسىن ۇلىتاۋعا كوشىرىپ، جوڭعارمەن سوعىستا قولداۋ كورسەتەدi دەگەن ٴۇمiتپەن 1686-1695 جىلدارى iشiندە ورىس مەملەكەتiمەن جاقىنداسۋعا كۇش سالىپ، قاتارىنان بەس رەت ەلشiلiك اتتاندىرعانى كەزدەسەدى. اتالىقتىڭ ۇلى قۇتتىباي 1695 جىلى ورىس جۇرتىنا قازاق حاندىعىنىڭ ەلشiلiگiن باستاپ بارادى. بۇل وقيعا كوشپەلi ەلiمiزدiڭ ديپلوماتييالىق ساياساتى تاريحىندا التىن ٴارiپتەرمەن جازىلعان.
ٴوز اكەسi اتالىقتىڭ، حان ٴتوڭiرەگiندەگi ٴتاجiريبەلi مامىلەگەر ورازاي سەكiلدi توپ جارعان تۇلعالاردىڭ ٴتالiم-تاربيەسiن كورگەن قۇتتىباي (قۇتان) ەسiمi سول زاماندا بۇكiل قازاق دالاسىنا كەڭiنەن تاراعان. قازاق تاريحىندا ويىپ ورنى الاتىن وسىنداي الىپ تۇلعاعا دەگەن حالىقتىڭ ٴسۇيiسپەنشiلiگi، قوشەمەت-قۇرمەتiنiڭ بەلگiسi بولار، ەل قۇتتىبايدى قۇتان دەپ اتاپ كەتكەن. بۇگiندە كiشiتاۋ–ۇلىتاۋ ٴوڭiرiن قۇتتى قونىس قىلعان اقتاس رۋىنىڭ بiر تارماعى قۇتان اتىنا يە بولىپ وتىر. قۇتتىباي (قۇتان) جايلى دەرەكتەر م.قاراتاەۆ، ح.ٴسۇيiنشاليەۆ، م.ماعاۋين، ا.سەيدiمبەك سيياقتى بەلگiلi عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرiندە، ەرتەدەگi ادەبيەت نۇسقالارىندا، ەل شەجiرەسiندە بiردە قۇتتىباي، بiردە قۇتان دەگەن ەسiممەن كەلتiرiلسە، ونى قۇتان اۋليە دەگەن جەرگiلiكتi حالىققا ەتەنە تانىس اتپەن بەلگiلi جازۋشى، ەتنوگراف عالىم س.كەنجەاحمەتوۆ ولكەتانۋ ماسەلەسiنە بايلانىستى زەرتتەۋ وبەكتiسiنە اينالدىردى.
قۇتان بيدiڭ: «دەمiم تاۋسىلعان جەرگە جەرلەڭدەر» دەگەن وسيەتiنە ساي، كوكتەمدە، ەل توبىل-قۇسمۇرىن جاققا جايلاۋعا كوشiپ بارا جاتقاندا كوسەم-تۇلعا قايتىس بولادى دا، مۇردەسi وسى جەرگە قويىلادى. ەل اۋزىنداعى اڭگiمەلەردە دە، ۇرپاق شەجiرەسiندە دە قۇتاننىڭ جاسى توقسانعا تايانا بەرگەندە قايتىس بولعانى ايتىلادى.
تورعاي ەلi بي، اۋليە قۇتاندى ايرىقشا قادiرلەپ، پiر تۇتىپ كەلەدi. اۋىرىپ-سىرقاعاندار، بالا كوتەرمەگەن ايەلدەر كيەلi ورىن رەتiندە ونىڭ بەيiتiنiڭ باسىنا تۇنەپ، مiٴناجات ەتiپ، دەرتiنە ٴدارۋ، شانشۋىنا شاپاعات سۇرايدى.
سىلتەمە: قازاقستاننىڭ وڭىرلىك قاسيەتتى نىساندارى. –استانا: فوليانت، 2017.
–281 ب.؛ https://turkystan.kz/article/50903-uelden-jgili-ulet; قاسيەتتى قازاقستان. 3-توم. –استانا: 2019. –227-ب.
