كوك مەشىت (حح ع. باسى) – مەشىتتەن، مەدرەسەدەن، تۇرعىن ۇيدەن تۇراتىن كەشەن. اقتوبە وبلىسى مۇعالجار اۋدانى ور اۋىلىندا ورنالاسقان. زەرتتەۋشى س.ە.ٴاجىعاليدىڭ 2010 جىلى «حان مولاسى» قورىمى جانە ونىڭ تاريحي ايماعى تۋرالى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ەسەبىندە ور اۋىلىنداعى مەشىت كەشەنى دەپ كورسەتىلىپ، جالپى سيپاتتاما بەرىلگەن. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ مالىمەتىنشە، كەشەن 1902-1905 جىلدارى تاما رۋىنان جينالعان قارجىعا تۇرعىزىلعان، سوندىقتان دا مەشىت «تامانىڭ كوك مەشىتى» دەپ اتالادى. باسىندا مەشىتتى باسقا جەردەن سالۋ جوسپارلانعان، جەردى تاڭداپ جۇرگەندە تاتار شەبەرى سويلەگەندە داۋىسىنىڭ جاڭعىرىعى جاقسى ەستىلەتىنىن كورىپ، وسى جەرگە سالۋدى ۇيعارعان.
ەلەك، ور، جەم وزەندەرى بويىنداعى بۇل جالعىز مەشىت تىكتورتبۇرىشتى، سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە قاراي سوزىلا ورنالاسقان ٴبىر قاباتتى عيمارات بولىپ تابىلادى. عيماراتتىڭ ىرگەتاسى تاستان قالانىپ، قابىرعاسى وڭدەلگەن قارا تاستاردان ساز بالشىقپەن قالانىپ سالىنعان. عيماراتتىڭ ۇستىڭگى جابىنى اعاش بورەنەلەر ارقىلى، ال شاتىرى جالپاق قاڭىلتىر مەتالمەن جابىلعان. جالپى مەدرەسە ٴتورت ەسىك جانە جەتى تەرەزە ويىقتارىنان (شىعىس جاعىنداعى ٴبىر تەرەزە ەسىككە اينالعان) تۇرادى. مەشىتتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا تاما قوسۋاق اقساقال شامامەن ٴبىر جارىم ساعات بويى باتا بەرگەن. بۇحارادان ٴدىني ٴبىلىم الىپ كەلگەن توباجان دەگەن كىسى مەشىتكە العاش رەت يمامدىق ەتكەن. ونى حالىق سارى يشان دەپ اتاعان. توباجان يشاننىڭ داۋىسىنىڭ زور بولعاندىعى سونشالىق، ەرتەڭگى تاڭ نامازىنا ازان شاقىرعان كەزدە داۋىسى 15-20 شاقىرىم جەرگە دەيىن ەستىلەتىن بولعان.
ەمبى، اششىساي اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بارلىعى كوك مەشىتكە جۇما نامازىنا بارىپ نامازدارىن وقىعان. كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ كەزىندە مەشىت ايشىعى مەن كۇمبەزىن سول جەردىڭ باسقارۋشىسى بولعان بەلياكوۆ جانە بورانباي دەگەن كىسىلەر تراكتورمەن تارتىپ قۇلاتقان. ٴبىراق ٴبىر جىلعا جەتپەي ەكەۋى دە بۇكىل وتباسىمەن قىرىلىپ قالعان.
قازىرگى تاڭدا عاسىرلار بويىنا بابالار مۇراسى بولىپ تۇرعان مەشىت قابىرعالارى قۇلاماي قاز قالپىندا ساقتاۋلى تۇر. مەشىتتىڭ جانىندا كەزىندە بالالار وقىپ، ٴبىلىم العان، تاستان قالانعان مەدرەسە بار.
سىلتەمە:قازاقستاننىڭ وڭىرلىك قاسيەتتى نىساندارى. –استانا: فوليانت، 2017. –123-ب.؛ 2. قاسيەتتى قازاقستان. 2-توم. –استانا: 2018. –109-ب.
