كەسەنە اقتوبە وبلىسى ىرعىز اۋدانى جاڭاقۇرىلىس اۋىلىنان 2 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. ەسكەرتكىشتى العاش رەت 1980 جىلى قازكسر مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ «كازرەستاۆراتسييا» بىرلەستىگىنىڭ ەكسپەديتسيياسى (جەتەكشىسى – س.ٴاجىعالي) زەرتتەدى. 2009-2011 جىلدارى كەسەنە قايتا قالپىنا كەلتىرىلدى. عالىم س.ە. ٴاجىعاليدىڭ لوندوندا جارىق كورگەن «قازاق كيىز ٴۇيى» كىتابىندا جانىس تامىنا «قازاق دالاسىندا ساقتالىپ قالعان سەگىز قاناتتى كيىز ٴۇي ٴتارىزدى كەسەنە» دەگەن انىقتاما بەرىلگەن. كەسەنە مادەني مۇرا رەتىندە ەلىمىزدە عانا ەمەس، شەتەلدەرگە دە تانىس. كەسەنەنى جانىس بي كوزى تىرىسىندە حالىق شەبەرى مەيىربەككە سالدىرعان. سەگىز قىرلى سيممەترييالى كەسەنە اسا كورنەكتى جەرگە باسقا كەسەنەلەرگە ۇقسامايتىن شەبەرلىكپەن سالىنعان.
جانىس بي سىعايۇلى (1769-1867) – ايگىلى بي، حالىق ٴپىر تۇتقان تۇلعالاردىڭ ٴبىرى. ىرعىز وڭىرىندە ەل باسقارۋ ىسىنە ەرتە ارالاسىپ، بيلىك قۇرعان. ەل مەن ەل، رۋ مەن رۋ اراسىنداعى ۇلكەن داۋلاردىڭ توبە ٴبيى بولعان. جانىستا قۇلامان تايپاسىنىڭ التاي تارماعىنىڭ رەسەيلىك پاتشا وكىمەتى قۇپتاعان ٴمورى بولعان. ٴمور حح عاسىردىڭ 50-60 جىلدارىنا دەيىن ساقتالعان.
جانىس بي كەسەنەسى قاسيەتتى ورىنعا اينالدى. بۇل كەسەنە – عيبادات ورىنى. ونى جەرگىلىكتى حالىق «قىزىل تام» دەپ اتاپ كەتكەن. ۇزاق جولعا شىعاتىندار، تىلەك-شاراپات كۇتكەندە اۋليە، بي اتاسىنىڭ مازارىنا كەلىپ، ٴارۋاعىنا باس يەدى، سىرقاتتار تۇنەيدى. جانىستىڭ ادالدىعى مەن ادىلدىگىن «جانىس بيدە تۋعان جوق، بار دەۋشىدە يمان جوق» دەپ ناقىلعا جۋىق جولدارمەن ايتقان.
سىلتەمە: قازاقستاننىڭ وڭىرلىك قاسيەتتى نىساندارى. –استانا: فوليانت، 2017. –135-ب.؛ قاسيەتتى قازاقستان. 2-توم. –استانا، 2018. –62-ب.
