جۇبان انا كەسەنەسى (جۋان اۋليە كۇمبەزى) – قاراعاندى وبلىسى جاڭاارقا اۋدانى 189-رازەزدەن سولتۇستىك-شىعىسقا قاراي 2 شاقىرىم جەردەگى سارىسۋ وزەنىنىڭ وڭ جاعاسىنداعى توبەشىكتە ورنالاسقان ٴحى عاسىردا ورناتىلعان ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىش. 1940 جىلعا دەيىن جاقسى ساقتالعان. كۇمبەزدىڭ جارتىسى قۇلاپ، ورتاسىنا تۇسكەننەن كەيىن جەرگىلىكتى حالىق كىرپىشتەرىن پايدالانعان.
جۇبان انا كەسەنەسىنىڭ ساۋلەتى بىرەگەي بولىپ تابىلادى، ونى قۇرعان شەبەر ابسوليۋتتىك تۇردە ناقتى ينجەنەرلىك ەسەپتەردى تالاپ ەتەتىن كۇردەلى قۇرىلىس امالدارىن پايدالانعان. كەسەنە VIII-IX عاسىرلارداعى قىپشاقتار قولدانعان ساۋلەت ونەرىنىڭ ۇلگىسىمەن سالىنعان. كۇمبەزى ٴتورتبۇرىشتى تەكشە جوبامەن سالىنا وتىرىپ، قابىرعا قالاۋىنىڭ ۇستىنەن بارابان (مويىندىق) شىعارىلعان، وعان سەگىز قىرلى كۇمبەز ورناتىلعان. ىشكى ٴتورتبۇرىشىندا سۇيىرلەپ شىعارعان ميحرابتارى بار. ەسىگى وڭتۇستىك-شىعىس جاققا قاراتىلعان. كۇمبەزى مەن مويىندىعى شارشى كىرپىشتەن ورىلگەن.
1946 جىلى كەسەنەنى قازكسر عىلىم اكادەميياسىنىڭ ورتالىق-قازاقستاندىق ارحەولوگييالىق ەكسپەديتسيياسى (ٴا.ح. مارعۇلان) زەرتتەگەن. جۇبان انا كەسەنەسى تۋرالى العاشقى جازبا دەرەك 1762 جىلى جارييالانعان پ.ي.رىچكوۆتىڭ «ورەنبۋرگتوپوگرافيياسى» ەڭبەگىندە تابىلعان. 1863 جىلى قازاقتىڭ ۇلى عالىمى ش.ٴۋاليحانوۆ ەسكەرتكىش جايىندا كىشىگىرىم ماقالا جازىپ، ونىڭ جوبا-سۋرەتىن العاش سىزىپ قالدىرادى. وندا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ بۇل كەسەنەنى «اۋليە ٴقابىرى» دەپ اتايتىندىعىن جازادى. راشيد-اد-ٴديننىڭ جازبالارى بويىنشا، سارىارقانىڭ بايىرعى قالاسى جۋبانچ دەپ اتالعان، ول جۇبان انا كەسەنەسى سالىنعان سارىسۋ وزەنىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان. دجۋۆەيني بويىنشا، قاڭلى باسشىلارىنىڭ ورداسى تورعايداعى قاراقورىم بولدى.
جۇبان انا كەسەنەسىنە قاتىستى بىرنەشە تاريحي اڭىز بار. بىرىنشىدەن بۇل كەسەنە ورتا عاسىردان «اۋليە مولا» رەتىندە قۇرمەتتەلگەن. تاريحي اڭىز جەلىسىندە التىن وردا داۋىرىندە سارىسۋ وزەنى بويىندا تالماس اتا ٴومىر سۇرگەن ەكەن. تالماس اتانىڭ جەلمايا تۇيەسى بولسا كەرەك. العاشقى كۇنى جۇبان اناعا توقتاپ، سونان سوڭ سارىسۋدى بويلاي بولعان انا، بەلەڭ انالارعا سالەم بەرەدى. جەلمايا تۇيەسى جەتىقوڭىر قۇمىن، سارىسۋدى جاعالاعاندا جەلدەي ەسىپ وتىرادى ەكەن. اۋليە كەسەنەنى حالىق كەيىنگى ۋاقىتقا دەيىن قاستەرلەپ كەلدى.بۇل جەرگە جولاۋشى باسىنا قونىپ، ايەل زاتى قۇدايدان بالا سۇراپ زييارات ەتۋگە كەلىپ وتىرعان.
سىلتەمە: قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق قاسيەتتى نىساندارى. –استانا: فوليانت، 2017. –173-174 بب.؛ قاسيەتتى قازاقستان. 3-توم. –استانا، 2019. –149-ب.
